چرا اقتصاد ایران در برابر تحریم شکننده است؟
در ساختار کنونی اقتصاد جهانی که سیاستهای حمایتی و جنگ تجاری به اوج خود رسیده است، افزایش تاب آوری اقتصاد نسبت به شوکهای خارجی به کانون توجه سیاستگذاران بازگشته است. به طور کلی اقتصادهایی که ساختار تولید آنها بر کالاهای با ارزش افزوده پایین و با سطح پایین فناوری متمرکز است، به سادگی در برابر شوکهای بیرونی همچون تحریم و تعرفههای تجاری آسیبپذیر هستند. بررسی اقتصاد ایران نیز نشان میدهد که ساختار تولید و تجارت به شدت حول محور کالاهای با ارزش افزوده پایین مانند نفت متمرکز است و همین موضوع پاشنه آشیل کشور در برابر شوکهای خارجی است.
جهان صنعت نیوز – در عصر جهانیسازی و رقابت شدید اقتصادی، تقویت تابآوری اقتصادی کشورها با توجه به شوکهای خارجی، از اهمیت ویژهای برخوردار است. یکی از شاخصهای کلیدی برای سنجش این تابآوری، سهم کالاهای فناوریبالا از کل صادرات است. این شاخص نه تنها نشاندهنده ساختار تولیدی و ظرفیت فناورانه یک اقتصاد است، بلکه بازتابدهنده عمق پیوند آن با شبکههای جهانی نوآوری و فناوری نیز میباشد.
سهم کالاهای فناوریبالا در صادرات، نمایانگر کیفیت ساختاری و پایداری درونزای اقتصاد یک کشور است. افزایش سهم این نوع صادرات به معنای کاهش وابستگی به نوسانات قیمت مواد خام، تقاضای جهانی برای کالاهای کمارزش افزوده و تحریمهای تجاری است. اقتصادهایی که در زمینه صادرات کالاهای با فناوری بالا موفق هستند، معمولاً دارای ساختار صنعتی پیچیده، نیروی کار ماهر و سیستمهای نوآوری کارآمدی هستند که قادر به انطباق سریع با تحولات فناوری و بازارهای بینالمللی میباشند.
وضعیت فعلی صادرات کالاهای فناوریبالا در ایران
بر اساس دادههای گمرک جمهوری اسلامی ایران، سهم صادرات کالاهای فناوریبالا در کل صادرات غیرنفتی ایران از ابتدای دهه ۹۰ به طور متوسط سالانه حدود ۰.۵ درصد بوده است. این رقم در مقایسه با میانگین جهانی که بانک جهانی آن را حدود ۲۰ درصد تخمین میزند، بسیار پایین است. این فاصله چشمگیر، نشاندهنده ساختار سنتی و وابستگی صادرات ایران به کالاهای اولیه و صنایع کمفناوری است. در ابتدای دهه ۱۳۹۰، این نسبت حدود ۰.۸۸ درصد بوده و پس از کاهش پیوسته تا سال ۱۳۹۵ (حدود ۰.۳۴ درصد) در سال ۱۳۹۶ جهشی موقت را تجربه کرده و به ۰.۷۷ درصد رسیده است. با این حال، این افزایش دوام نداشته و در سالهای پس از آن مجدداً افت کرده و در سال ۱۴۰۰ به پایینترین سطح خود یعنی ۰.۳ درصد رسیده است. در سالهای اخیر نشانههایی از احیا دیده میشود و نسبت مزبور در سالهای ۱۴۰۱ و ۱۴۰۲ بهترتیب ۰.۴۳ و ۰.۶۳ درصد ثبت شده است، هرچند همچنان فاصله بسیار زیادی با میانگین جهانی دارد.
این شرایط به معنای این است که ساختار تولید اقتصاد ایران معطوف به کالاهای با ارزش افزوده پایین همانند نفت است. ویژگی اصلی این کالاها این است که کشورهای متعدد قادر به تولید و عرضه آن هستند. به بیان دیگر، حذف اقتصاد ایران از اقتصاد جهانی کمترین هزینه را به همراه دارد و سایر کشورها میتوانند به سادگی جایگزین ایران در مبادلات تجاری شوند. یکی از اصلیترین ریشههای آسیب پذیری اقتصاد ایران در برابر تحریم ها نیز همین مسئله است. این در حالی است که اگر ایران طی سالهای گذشته توانسته بود کالاهای با ارزش افزوده بالا، پیچیده و با فناوری پیشرفته را تولید کند، قدرت اقتصادی آن منجر میشد که هزینه حذف آن از مبادلات تجاری جهانی به شدت فزاینده باشد و قدرت چانه زنی آن مذاکرات سیاسی افزایش یابد.
چالشهای پیشروی صادرات کالاهای فناوریبالا در ایران
چالش نخست اقتصاد ایران در زمینه صادرات کالاهای با فناوری بالا، فقدان یک پایه صنعتی فناورانه پایدار است؛ به بیان دیگر، ایران فاقد یک اکوسیستم نوآوری و توسعه فناوری قوی است که بتواند به طور مستمر کالاهای با فناوری بالا تولید و صادر کند. این موضوع را میتوان ناشی از چند عامل دانست که عدم سرمایهگذاری کافی در تحقیق و توسعه از مهمترین دلایل آن است. میزان سرمایهگذاری در تحقیق و توسعه در ایران بسیار پایین است و این امر مانع از ایجاد فناوریهای جدید و نوآوری در صنایع مختلف میشود. از سوی دیگر، ضعف در تعامل بین دانشگاه و صنعت و ارتباط ضعیف بین دانشگاهها و صنایع، مانع از انتقال دانش و فناوری از دانشگاهها به بخش خصوصی میشود.
یکی دیگر از چالشهای مهم پیشروی حرکت به سمت اقتصاد دانش بنیان و تولید کالاهای با فناوری بالا به محدودیت در دسترسی به منابع مالی باز میگردد؛ شرکتهای دانشبنیان در ایران با محدودیتهای زیادی در دسترسی به منابع مالی مواجه هستند که مانع از رشد و توسعه آنها میشود.
در این میان یکی از مهمترین موانع اقتصاد ایران، مربوط به تحریمهای بین المللی است. تحریمهای اقتصادی، دسترسی شرکتهای ایرانی به فناوریهای پیشرفته و بازارهای جهانی را محدود کرده است.
به طور کلی برای عبور از این شرایط تقویت نظام تحقیق و توسعه، توسعه زیرساختهای فناورانه، ترویج فرهنگ کارآفرینی، تسهیل دسترسی به منابع مالی به شرکتهای دانشبنیان و ایجاد صندوقهای سرمایهگذاری خطرپذیر، توسعه همکاریهای بینالمللی، اصلاح سیاستهای تجاری و حمایت از زنجیرههای ارزش به عنوان مهمترین اقدامات سیاستی است که میتواند به حرکت اقتصاد ایران به سمت توسعه زنجیره ارزش و افزایش فناوری در ساختار تولید منجر شود.
باید توجه داشت که صادرات کالاهای فناوریبالا، نقش مهمی در توسعه اقتصادی و ارتقای تابآوری کشورها ایفا میکند. ایران با توجه به پتانسیلهای بالقوه خود در این زمینه، باید با اتخاذ سیاستهای مناسب و سرمایهگذاری در بخشهای کلیدی، به دنبال ارتقای سهم صادرات کالاهای با فناوری بالا در کل صادرات غیرنفتی خود باشد. دستیابی به این هدف نیازمند یک رویکرد جامع و هماهنگ از سوی دولت، بخش خصوصی و دانشگاهها است. با تلاش و همکاری همه ذینفعان، ایران میتواند به یک بازیگر مهم در بازارهای جهانی فناوری تبدیل شود و از مزایای اقتصادی و اجتماعی این امر بهرهمند گردد.
اقتصاد کلانپیشنهاد ویژه
لینک کوتاه :