آنچه از اقتصاد نمی‌فهمیم

جهان صنعت نیوز – در بحث‌های اقتصادی، مجموعه‌ای از واژه‌های آشنا همانند تولید، قیمت، هزینه و ارزش به‌طور مداوم تکرار می‌شوند. این واژه‌ها آن‌قدر رایج هستند که اغلب بدون تأمل و دقت به کار می‌روند. همین بداهت ظاهری، منشأ بسیاری از سوءتفاهم‌هاست. افراد تصور می‌کنند درباره یک موضوع واحد صحبت می‌کنند، در حالی که هرکدام معنای متفاوتی از همان واژه‌ها در ذهن دارند. نتیجه این وضعیت، گفت‌وگوهایی است که ظاهراً جدی و پرحرارت هستند اما در واقع طرفین در دو سطح مفهومی متفاوت حرکت می‌کنند.

مشکل از جایی آغاز می‌شود که معنای محاوره‌ای واژه‌ها با تعریف‌های فنی اقتصاد درهم می‌آمیزد. در علوم مختلف، این تفاوت امری پذیرفته‌شده است. همان‌طور که واژه کار در فیزیک معنایی کاملاً متفاوت با کاربرد روزمره آن دارد، اقتصاد نیز مفاهیم خاص خود را تعریف می‌کند. با این حال، در اقتصاد این تمایز اغلب نادیده گرفته می‌شود و افراد بدون توجه به چارچوب نظری، ادعاهایی درباره نحوه کارکرد بازار یا توانایی دولت مطرح می‌کنند.

وقتی تولید به معنای اقتصادی آن نیست

در معنای روزمره، تولید یعنی ایجاد چیزی که قبلاً وجود نداشته است. اگر فردی پس از باران، از گل یک شیء بسازد، به‌ظاهر تولید انجام داده است. اما اقتصاد چنین برداشتی را کافی نمی‌داند. در تحلیل اقتصادی، تولید صرفاً به تلاش، خلاقیت یا حتی خروجی فیزیکی وابسته نیست؛ شرط اصلی، ایجاد ارزش اقتصادی است. این ارزش تنها زمانی قابل تشخیص است که از طریق مبادله داوطلبانه خود را نشان دهد.

اگر هیچ‌کس حاضر نباشد برای آن شیء پول بپردازد، از منظر اقتصادی تولیدی رخ نداده است. در چنین وضعیتی، آن فعالیت یا نوعی مصرف شخصی بوده، یا تلاشی ناموفق برای تولید. ارزشی که در این فرآیند ایجاد شده، صرفاً در تجربه فردی باقی مانده و در تخصیص منابع کمیاب جامعه بازتابی نداشته است. اقتصاد، برخلاف نگاه احساسی یا اخلاقی، به نیت و زحمت کار ندارد؛ معیار، ارزیابی بازار است.

این تمایز زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که به نقش دولت می‌رسیم. در گفتار رایج، دولت تولیدکننده جاده، آموزش، خدمات درمانی و امنیت معرفی می‌شود. از نظر ظاهری، این توصیف قابل فهم است؛ پروژه اجرا می‌شود، نیروی انسانی به کار گرفته می‌شود و خروجی قابل مشاهده‌ای وجود دارد. اما مشکل از جایی شروع می‌شود که این توصیف محاوره‌ای، جای تعریف اقتصادی تولید را می‌گیرد.

در اقتصاد، تولید بدون نظام سود و زیان معنا ندارد. تولیدکننده بازارمحور، با قیمت‌هایی روبه‌روست که از مبادله داوطلبانه شکل گرفته‌اند. این قیمت‌ها به او نشان می‌دهند که آیا منابع را در مسیری به‌کار برده که مصرف‌کنندگان آن را بیش از گزینه‌های دیگر ارزشمند می‌دانند یا نه. سود و زیان، ابزار تشخیص موفقیت یا شکست تولید است. فعالیت‌های دولتی از این منطق جدا هستند. تأمین مالی آن‌ها از طریق مالیات، نه مبادله داوطلبانه انجام می‌شود. پرداخت مالیات، بیانگر ترجیح مصرف‌کننده برای یک خدمت خاص نیست، بلکه نتیجه اجبار قانونی است. بنابراین درآمد دولت، بازتاب واقعی تقاضا برای هر پروژه مشخص نیست. از آنجا که دولت میزان درآمد خود را از طریق سازوکار سیاسی تعیین می‌کند، فاقد قیمت‌های واقعی برای بسیاری از نهاده‌ها و ستانده‌های خود است.

نبود قیمت‌های واقعی به این معناست که محاسبه سود و زیان به‌صورت اقتصادی ممکن نیست. در چنین شرایطی، هیچ معیار دقیقی وجود ندارد که نشان دهد یک پروژه ارزش خلق کرده یا منابع را هدر داده است. از این منظر، آنچه دولت انجام می‌دهد، بیش از آنکه تولید باشد، نوع و زیان به‌صورت اقتصادی ممکن نیست. در چنین شرایطی، هیچ معیار دقیقی وجود ندارد که نشان دهد یک پروژه ارزش خلق کرده یا منابع را هدر داده است. از این منظر، آنچه دولت انجام می‌دهد، بیش از آنکه تولید باشد، نوعی مصرف منابع توسط نهادهای دولتی است؛ مصرفی که نتیجه آن لزوماً با ترجیحات واقعی جامعه هم‌راستا نیست.

وقتی قیمت واقعاً قیمت نیست

همین سردرگمی زبانی درباره مفهوم قیمت نیز وجود دارد. در نگاه روزمره، قیمت همان عددی است که فروشنده اعلام می‌کند. اما در اقتصاد، قیمت تنها زمانی وجود دارد که یک مبادله انجام شود. اگر کالایی با قیمتی پیشنهادی عرضه شود اما خریداری نداشته باشد، آن عدد قیمت نیست؛ صرفاً یک پیشنهاد است.

تا زمانی که معامله‌ای شکل نگرفته، هیچ قیمتی پدید نیامده است. برچسب روی قفسه فروشگاه یا عدد درج‌شده در یک آگهی، الزام‌آور نیست. خریداران آزادند آن را بپذیرند یا رد کنند. اگر رد کنند، فروشنده ناچار است قیمت را تغییر دهد، کالا را اصلاح کند یا از بازار خارج شود. این واقعیت ساده، تصور رایج قیمت‌گذاری دل‌بخواهی توسط فروشندگان را زیر سؤال می‌برد.

همین تمایز، رابطه میان قیمت و هزینه را نیز روشن می‌کند. هزینه‌های تولید ممکن است بر انتظارات فروشنده اثر بگذارد، اما تعیین‌کننده قیمت بازار نیست. قیمت‌ها بر اساس ارزیابی ذهنی مصرف‌کنندگان شکل می‌گیرند؛ اینکه خریدار تا چه حد یک کالا را نسبت به گزینه‌های دیگر ارزشمند می‌داند. نظریه‌هایی که قیمت را صرفاً حاصل هزینه تولید می‌دانند، این نقش محوری قضاوت مصرف‌کننده را نادیده می‌گیرند.

چرا دقت مفهومی اهمیت دارد

اشتباه گرفتن پیشنهاد با قیمت، این تصور را ایجاد می‌کند که بنگاه‌ها می‌توانند هر زمان که بخواهند قیمت‌ها را بالا ببرند و مصرف‌کنندگان را استثمار کنند. اشتباه گرفتن هزینه‌کرد دولتی با تولید، این باور را تقویت می‌کند که پروژه‌های عمومی را می‌توان بدون توجه به بازخورد بازار ارزیابی کرد. در هر دو حالت، خطا ریشه در داده‌های تجربی ندارد، بلکه ناشی از آشفتگی مفهومی است.

اقتصاد، بیش از هر چیز، به زبان دقیق وابسته است. استفاده شلخته از مفاهیم، پیش‌فرض‌هایی را وارد بحث می‌کند که خود نظریه اقتصادی آن‌ها را تأیید نمی‌کند. نتیجه، نه‌تنها سردرگمی نظری، بلکه سیاست‌هایی است که بر پایه برداشت‌های نادرست بنا شده‌اند. بدون دقت در مفاهیم، تحلیل سالم و سیاست‌گذاری معقول عملاً ناممکن است.

 

اقتصاد کلانپیشنهاد ویژه