رفتار اقتصادی خانوار ایرانی در مواجهه با انواع نااطمینانی؛ از تورم و رکود تا جنگ
چالشهای اقتصادی ایران مانند تورم مزمن و کاهش قدرت خرید، رشد شکاف طبقاتی، بیکاری و رکود تولید، و در نهایت کاهش سرمایه اجتماعی حالا به جنگ منتهی شده و بر رفتار خانوار ایرانی نگران از آینده تاثیرات قابلتوجهی گذاشته است.
هما میرزایی-جهان صنعت نیوز: افزایش تنشهای سیاسی همواره با تغییر در متغیرهای کلان اقتصادی همراه بوده است. با این حال، مهمترین بازتاب این نوسانات را میتوان در سطح خرد و در تصمیمگیریهای مالی خانوارها مشاهده کرد.
چالشهای اقتصادی ایران مانند تورم مزمن و کاهش قدرت خرید، رشد شکاف طبقاتی، بیکاری و رکود تولید، و در نهایت کاهش سرمایه اجتماعی در سالهای اخیر رشدی فزاینده داشتهاند و ظهور مجدد جنگ در ۲ روز اخیر نیز تیر خلاص بر پیکر بیرمق اقتصاد کشور بوده است.
به تبع شرایط موجود، افزایش نااطمینانی نسبت به آینده، موجب تغییر در سبد دارایی خانوارها و گرایش به سمت داراییهای با نقدشوندگی متفاوت شده است. منطق اقتصادی پشت این الگو چیست؟
طلا؛ اطمینانبخش همیشگی
بررسی آمار معاملات بازار طلا در بازههای تنشزای اخیر حاکی از افزایش قابل توجه تقاضا برای طلا، به ویژه در قالب سکه و طلای آبشده است. مدتهاست خانوارها به دنبال داراییای هستند که ارزش پول آنها را در بلندمدت حفظ کند. طلا، چه در ابعاد کوچک مانند خرده طلاهای دست دوم و چه در ابعاد بزرگ مانند شمش، به عنوان داراییای با نقدشوندگی بالا در سبد احتیاطی خانوارها جایگاه ویژهای یافته است. دادههای میدانی از واحدهای صنفی نشاندهنده افزایش تعداد خریدارانی است که انگیزه سرمایهگذاری بلندمدت، و نه مصرف زینتی، دارند. در ادامه این روند، پای خرید فلزات گرانبهای دیگر مانند نقره و شمش مس نیز به سبد خرید و سرمایهگذاری خانوار ایرانی باز شد؛ فلزاتی که به گفته کارشناسان این حوزه نقدشوندگی بالایی نداشته و بیشتر جنبه تبلیغاتی دارند.
مسکن؛ کاهش معاملات همزمان با حفظ ارزش
بازار مسکن در طول سالیان همواره محبوبترین بازار هدف سرمایهگذاران سنتی در ایران بوده است. هرچند این بازار در سالهای اخیر و با اوج گرفتن تورم از بازارهای مشابه مانند طلا و ارز عقب افتاده است، اما همچنان یکی از پرمخاطبترین موارد سرمایهگذاری خانوار ایرانی بوده است. این بازار در مواجهه با نااطمینانی، رفتاری دوگانه از خود نشان میدهد. از سویی، آمار معاملات ثبتشده بیانگر کاهش حجم خرید و فروش است که ناشی از احتیاط طرفین برای ورود به بازار با قیمتهای جدید است. از سوی دیگر، شاخصهای قیمت مسکن نشان از مقاومت این بازار در برابر کاهش ارزش دارد.
فروشندگان با توجه به تجربه تورمهای گذشته، قیمتهای بالاتری را پیشنهاد میکنند و خریداران نیز به دلیل عدم قطعیت در مورد درآمدهای آتی، توان پذیرش این قیمتها را ندارند. نتیجه، بازاری با نقدشوندگی پایین است که در آن مسکن کماکان به عنوان کالایی سرمایهای تلقی میشود، اما مبادله آن با دشواری مواجه است.
خودرو؛ تغییر کارکرد از کالایی مصرفی به کالایی سرمایهای
تحلیل بازار خودروهای داخلی نشان میدهد که این کالا به تدریج نقش دوگانهای یافته است: مصرفی برای جابجایی و سرمایهای برای حفظ قدرت خرید. این پدیده به ویژه در میان خانوارهایی که توان مالی لازم برای ورود به بازار مسکن را ندارند، قابل مشاهده است.
خودرو در این بستر، به عنوان جانشینی برای داراییهای بزرگتر عمل میکند. با توجه به نقدشوندگی نسبتاً بالاتر خودرو نسبت به ملک و سهولت معامله آن، بخشی از نقدینگی به سمت این بازار هدایت میشود. این روند فارغ از تحلیل بنیادی ارزش خودرو که ماهیتی استهلاکی دارد، صرفاً پاسخی به نیاز حفظ ارزش پول در برابر تورم انتظاری است. افزایش قیمت ۷۰ درصدی محصولات ایرانخودرو در یک ماه گذشته نشان از تقاضای بالای این کالا که بهطور ذاتی غیر سرمایهای بوده و در شرایط تورمی به کالای سرمایهای تبدیل شده است.
تغییر در الگوی مصرف کالاهای خوراکی بادوام
طی ماههای گذشته و پس از حذف ارز ترجیحی کالاهای اساسی، کالاهای مصرفی بادوام نیز شاهد تغییرات گسترده در الگوی خرید بودهاند. مشاهدات میدانی از فروشگاههای زنجیرهای و خردهفروشیها حاکی از افزایش تقاضا برای خرید عمده کالاهای اساسی با ماندگاری بالا نظیر برنج، روغن و حبوبات است.
زمزمههای آغاز جنگ نیز بر این روند تاثیرگذار بوده است؛ در شرایطی که تحولات آتی قیمتها یا وضعیت عرضه وضعیت شفافی ندارد، خانوارها به سمت کاهش ریسک از طریق انباشت کالاهای قابل نگهداری حرکت میکنند. پس از اعلام تکنرخی شدن ارز مواد غذایی و آغاز طرح کالابرگ الکترونیکی فروشگاهها با هجوم خریداران نگران و کمبود مواد غذایی مورد نیاز مواجه شدند. با آغاز جنگ در روز شنبه نیز این وضعیت تشدید شد و خود را در قالب صفهای طویل خرید نان، برنج، روغن و مواد غذایی کنسروی نشان داد.
روندهای مشاهدهشده در بازارهای دارایی و مصرفی حاکی از آن است که نااطمینانی ناشی از عوامل ژئوپلیتیک، تأثیر مستقیمی بر تخصیص منابع توسط خانوارها دارد. در این شرایط، داراییهای فیزیکی (طلا، مسکن، خودرو و حتی کالاهای اساسی) به عنوان پناهگاههایی در برابر کاهش ارزش پول ملی و تورم انتظاری عمل میکنند.
در چنین فضایی، هرگونه تحلیل وضعیت اقتصادی مستلزم توجه ویژه به این تغییر پارادایم رفتاری در سطح خرد است.
لینک کوتاه :