کنترل ایران بر تنگه هرمز چه معنایی برای اقتصاد جهان دارد؟
تسلط بر تنگه هرمز واقعیت جدید و فلجکنندهای برای اقتصاد جهانی رقم زده است. توقف عبور و مرور در این آبراه حیاتی، روزانه ۱۵ میلیون بشکه نفت را از بازارهای جهانی خارج کرده و موجی از تورم و اختلال در زنجیره تامین را به همراه داشته است. در حالی که پیشبینیها حاکی از احتمال رسیدن قیمت نفت به مرز ۱۵۰ دلار است، تمایل رئیسجمهور آمریکا برای پایان دادن به کارزار نظامی، چشمانداز ژئوپلیتیک و امنیت دریانوردی را با تغییراتی دائمی و بیسابقه مواجه کرده و نشاندهنده پایان تضمینهای امنیتی دیرینه ایالات متحده در این منطقه است.
جهان صنعت نیوز – کنترل تنگه هرمز شرایط بیسابقهای را به اقتصاد جهانی تحمیل کرده و با جلوگیری از ورود حدود نیم میلیارد بشکه فرآوردههای نفتی به بازار، به تورم دامن زده است. بر اساس دادههای «اساندپی گلوبال مارکت اینتلیجنس»، ترافیک عبوری از این تنگه با سقوطی ۹۵ درصدی مواجه شده است. در ماه مارس، به طور میانگین روزانه کمتر از ۵ کشتی از این مسیر عبور کردهاند که در مقایسه با تردد روزانه ۱۴۰ کشتی در ماه فوریه، افت بسیار چشمگیری را نشان میدهد. این انسداد باعث شده تا روزانه حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت، معادل سه برابر صادرات روزانه روسیه، از رسیدن به بازارهای جهانی باز بماند.
اقتصاددانان این وضعیت را بحرانی در ابعاد دوران شیوع کووید ارزیابی میکنند، با این تفاوت اساسی که شوک فعلی از سمت عرضه به بازار وارد شده است. به باور تحلیلگران، تداوم این روند مصرفکنندگان را تحت فشار شدید قرار داده و قیمتها را به شدت افزایش خواهد داد.
بانک سوسیته ژنرال با بروزرسانی پیشبینیهای خود، قیمت ۱۲۵ دلار را برای هر بشکه نفت در نظر گرفته و هشدار داده است که احتمال عبور قیمتها از مرز ۱۵۰ دلار نیز وجود دارد. این نهاد مالی پیامدهای زنجیرهای همچون تعطیلی پالایشگاهها و محدودیتهای تولید را پیشبینی میکند. در همین راستا، تحلیلگران تاکید دارند تا زمانی که جریان عبور و مرور به طور قابلتوجهی احیا نشود، مسیر قیمت نفت همچنان صعودی خواهد بود.
پیامدهای زنجیرهای و بحران انرژی در آسیا
زمان رسیدن محمولههای انرژی که بر اساس مسافت از مبدا خاورمیانه تعیین میشود، نحوه گسترش این شوک در سیستم جهانی را مشخص میکند. به طور معمول، محمولههای خلیج فارس ظرف حدود ۱۰ روز به هند، ۳ تا ۴ هفته به اروپا و غرب آفریقا، و تا ۶ هفته به سواحل آمریکا میرسند. در نتیجه، این شوک عرضه به طور همزمان به بازارهای نهایی اصابت نمیکند، بلکه به صورت ترتیبی از شرق به غرب گسترش مییابد و سطح ذخایر موجود در هر منطقه تا حدودی اثرات اولیه آن را تعدیل میکند.
با این حال، کشورهای آسیایی هماکنون با پیامدهای شدید کاهش عرضه انرژی دست و پنجه نرم میکنند. فیلیپین به تازگی وضعیت اضطراری ملی در حوزه انرژی اعلام کرده است. در سریلانکا، فعالیت نهادهای دولتی و مدارس به چهار روز در هفته کاهش یافته و بنگلادش استفاده از سیستمهای تهویه مطبوع برای خنک کردن ساختمانها در دمای زیر ۲۵ درجه سانتیگراد را ممنوع کرده است. حتی چین که با داشتن ذخایر استراتژیک برای بیش از ۱۰۰ روز، یکی از آمادهترین کشورها در برابر بحران نفتی به شمار میرود، برای جلوگیری از افزایش قیمت خردهفروشی بنزین و گازوئیل سقف قیمتی تعیین کرده است. صندوق بینالمللی پول نیز در گزارش اخیر خود هشدار داده است که تداوم تنشها در خلیج فارس به معنای انرژی گرانتر، مهار دشوار تورم و کاهش رشد اقتصادی در سایه عدم قطعیتهای ژئوپلیتیک خواهد بود.
پایان آزادی دریانوردی و تغییر معادلات عبور و مرور
تنگه هرمز اکنون از یک آبراه آزاد بینالمللی به یک گذرگاه مبتنی بر کسب مجوز تبدیل شده است. تنها کشتیهای منتخبی که عمدتاً حامل کالاهای مرتبط با ایران هستند، توانستهاند از این مسیر عبور کنند. دو کشتی کانتینری متعلق به شرکت دولتی کاسکو چین، چندین کشتی هندی و ۲۰ کشتی با پرچم پاکستان با موافقت ایران از این تنگه گذشتهاند. همزمان، پارلمان ایران طرحی را برای دریافت عوارض از کشتیهای عبوری تصویب کرده است.
با این وجود، این آبراه برای بیشتر شناورها مسدود مانده است. دهها کشتی تجاری در داخل یا نزدیکی تنگه مورد حمله قرار گرفته و خدمه آنها جان باختهاند. بر اساس گزارش سازمان بینالمللی دریانوردی، حدود ۲۰ هزار دریانورد در خلیج فارس گرفتار شدهاند. نیروهای نظامی ایران به طور مداوم از طریق ارتباطات رادیویی دریایی به کشتیها هشدار میدهند که از تنگه عبور نکنند. خدمه کشتیهای گرفتار، از اجرای دستور مالکان برای حرکت امتناع میکنند و شرط عبور را اعلام صریح نیروی دریایی ایران مبنی بر از سرگیری ترافیک عادی میدانند.
حتی در صورت بازگشایی، کارشناسان معتقدند تخلیه ترافیک هفتهها یا ماهها زمان میبرد و اولویت با کشتیهای گرفتار و حامل کالاهای اساسی مانند کودهای شیمیایی برای فصل کشت خواهد بود و فرآوردههایی مانند سوخت جت و نفت کوره در اولویتهای آخر قرار میگیرند.
پیامدهای ژئوپلیتیک و تغییر نظم جهانی
در کنار پیامدهای اقتصادی، رها کردن تنگه هرمز نشاندهنده یک تنزل تاریخی در توانایی ایالات متحده برای اعمال قدرت است. رئیسجمهور آمریکا در روزهای اخیر به دستیاران خود اعلام کرده است که تمایل دارد به کارزار نظامی پایان دهد، حتی اگر تنگه هرمز تا حد زیادی بسته بماند. این تصمیم به معنای دائمی شدن تغییرات دوران جنگ در این تنگه است که علاوه بر تحمیل هزینه اضافی هنگفت بر بازار نفت به دلیل عدم قطعیتها، صنعت کشتیرانی را در مسیری خطرناک قرار میدهد و تضمینهای امنیتی دیرینه آمریکا در خاورمیانه را از بین میبرد.
کارشناسان سیاست خارجی تاکید میکنند که واگذاری کنترل این آبراه حیاتی به معنای ضربه سنگین به نظم حقوق دریاها و تسلیم کردن اصل حمایتشده توسط سازمان ملل مبنی بر ترانزیت آزاد از طریق کریدورهای حیاتی جهانی است. باز نگه داشتن خطوط دریایی همواره یکی از ارکان اصلی نظم بینالمللی تحت رهبری آمریکا بوده است. پایان یافتن این درگیری با تثبیت تسلط بر مهمترین گذرگاه انرژی جهان، به منزله کنارهگیری آشکار آمریکا از نقش سنتی خود خواهد بود؛ واقعیتی که قطعاً مورد توجه سایر کشورهای جهان قرار خواهد گرفت. تجربه حملات سال ۲۰۲۳ در دریای سرخ و کانال سوئز که باعث تغییر مسیر کشتیها به سمت دماغه امید نیک شد و ترافیک را حتی در سال ۲۰۲۵ در سطح نیمی از ظرفیت قبلی نگه داشت، نشان میدهد که اختلال در آبراههای کلیدی اثرات بلندمدت و عمیقی بر جای میگذارد.
اخبار برگزیدهنفت و پتروشیمیلینک کوتاه :