تنگه هرمز و شوک زنجیره‌ای به اقتصاد جهانی: از نفت و اوره تا امنیت غذایی

اختلال در تنگه هرمز، برخلاف تصور رایج، فقط یک بحران نفتی نیست؛ این اختلال هم‌زمان سه لایه را تحت فشار قرار می‌دهد: انرژی، لجستیک و کشاورزی. در بازار اوره نیز معیار اصلی، قیمت‌های منطقه‌ای و نقدی است؛ بنابراین به‌جای یک عدد مطلق جهانی، باید از بازه قبل/بعد و درصد تغییر استفاده کرد. بر این اساس، قیمت اوره در بازار مرجع در فوریه ۲۰۲۶ حدود ۴۷۲ دلار در هر تن بوده و در برخی بازارها مانند خاورمیانه در مارس ۲۰۲۶ به حدود ۶۴۰ دلار بر تن نیز رسیده است. همچنین گزارش‌های بازار نشان می‌دهد اوره در ابتدای سال ۲۰۲۶ حدود ۱۸ درصد رشد داشته و در برخی بازه‌های ماهانه، افزایش ۱۲ تا ۱۸ درصدی نیز ثبت شده است.

نتیجه این زنجیره، افزایش هزینه حمل‌ونقل و بیمه، رشد قیمت اوره و آمونیاک، و در نهایت افزایش قیمت غذاست. گزارش‌های خبری بین‌المللی نیز هشدار داده‌اند که حتی با فرض تداوم کوتاه‌مدت بحران، تورم غذایی در برخی کشورها می‌تواند به سطوحی مانند ۹ درصد برسد.

۱) شوک اول: انرژی

در بحران هرمز، نخستین ضربه به بازار انرژی وارد می‌شود. هرگونه ناامنی در این مسیر، قیمت نفت خام و گاز مایع را بالا می‌برد. در گزارش‌های خبری اخیر، قیمت نفت برنت در موج تنش تا حدود ۱۱۵ دلار در هر بشکه نیز گزارش شده است. اگر سطح پیش از بحران را در بازه ۸۵ تا ۹۵ دلار در نظر بگیریم، این به معنای افزایش تقریبی ۲۱ تا ۳۵ درصدی است.

۲) شوک دوم: لجستیک و بیمه

اختلال در عبور کشتی‌ها فقط به نفت ختم نمی‌شود؛ بیمه دریایی و کرایه حمل نیز جهش می‌کند. وقتی ریسک عبور بالا می‌رود، شرکت‌های بیمه برای هر سفر «پریمیوم ریسک» دریافت می‌کنند و همین مسئله مستقیماً بر قیمت کالاها اثر می‌گذارد. در گزارش‌های خبری بریتانیا نیز اشاره شده که بحران انرژی و جنگ می‌تواند تورم غذایی را تا ۹ درصد بالا ببرد، در حالی که پیش‌بینی پیشین ۳.۲ درصد بوده است. این یعنی افزایش ۵.۸ واحد درصدی، معادل حدود ۱۸۱ درصد رشد نسبی نسبت به برآورد قبلی.

۳) شوک سوم: کشاورزی و بازار کود

اوره و آمونیاک دو نهاده اصلی کشاورزی‌اند و هر دو به گاز و حمل‌ونقل وابسته‌اند. در بحران هرمز، علاوه بر افزایش هزینه تولید، مسیر صادرات و واردات نیز دچار اختلال می‌شود. به همین دلیل، بازار کود در چنین شرایطی معمولاً سریع‌تر و شدیدتر از شوک‌های معمول واکنش نشان می‌دهد. فشار بر عرضه باعث می‌شود قیمت نقدی بالاتر برود و «پریمیوم ریسک» به قیمت نهایی اضافه شود.

قیمت اوره؛ قبل و بعد از بحران

– قبل از بحران: قیمت مرجع جهانی اوره در فوریه ۲۰۲۶ حدود ۴۷۲ دلار در هر تن گزارش شده است.

– در بحران: در بازارهای نقدی و منطقه‌ای، قیمت‌ها از ۴۸۰ دلار فوب در خاورمیانه عبور کرده‌اند و در برخی برش‌های منطقه‌ای به حدود ۶۴۰ دلار در هر تن نیز رسیده‌اند.

– تغییر نسبی: از ۴۷۲ دلار به ۶۴۰ دلار، معادل حدود ۳۵.۶ درصد افزایش.

– در برخی گزارش‌های بازار، رشد ماهانه اوره در خاورمیانه حدود ۱۸ درصد از ابتدای سال و در برخی بازارها بین ۱۲ تا ۱۸ درصد ثبت شده است.

به‌صورت خلاصه:

– نفت برنت: حدود ۲۱ تا ۳۵ درصد رشد از سطح پیش از بحران تا اوج گزارش‌شده

– اوره: حدود ۳۶ درصد رشد از سطح مرجع ۴۷۲ دلار به ۶۴۰ دلار در برخی بازارها

– معاملات نقدی: رشدهای ماهانه در بازه ۱۲ تا ۱۸ درصد

مقایسه با جنگ اوکراین

در جنگ اوکراین، اروپا به‌شدت از جهش گاز طبیعی آسیب دید و هزینهٔ تولید کود بالا رفت. اما تفاوت مهم بحران هرمز این است که در اینجا خود مسیر تجارت نیز ضربه می‌خورد؛ یعنی هم قیمت انرژی بالا می‌رود و هم مسیر حمل مختل می‌شود. به همین دلیل، بحران هرمز برای بازار کود یک شوک فشرده‌تر و سریع‌تر از شوک اوکراین است. در اوکراین، فشار بیشتر از سمت گاز و غلات منتقل شد؛ در هرمز، هم‌زمان انرژی، کود، بیمه و لجستیک تحت فشار قرار می‌گیرند.

کشورهای آسیب‌پذیرتر

از نظر واردات اوره و وابستگی به نهاده‌های کشاورزی، کشورهایی مانند هند، برزیل، آمریکا، ترکیه و برخی اقتصادهای جنوب و جنوب‌شرق آسیا آسیب‌پذیرترند. هند به‌ویژه به‌دلیل مصرف بالای کود در کشاورزی و نیاز به واردات، در برابر جهش قیمت اوره بسیار حساس است. برزیل نیز به‌عنوان یک قدرت کشاورزی، وابستگی بالایی به واردات کود دارد.

 

جدول شاخص‌های کلیدی: قبل و بعد از بحران

شاخص	قبل از بحران	در بحران	تغییر تقریبی
نفت برنت	۸۵ تا ۹۵ دلار	حدود ۱۱۵ دلار	۲۱ تا ۳۵ درصد
اوره جهانی	حدود ۴۷۲ دلار/تن	حدود ۶۴۰ دلار/تن در برخی بازارها	۳۵.۶ درصد
تورم غذایی بریتانیا	۳.۲ درصد	۹ درصد یا بیشتر	۵.۸ واحد درصد

 

نمودارهای تطبیقی شوک کلان (وضعیت  فروردین ۱۴۰۵)

در زیر، ابعادِ این زلزله‌ی اقتصادی با اعداد صریح و مقیاس‌های بصری ترسیم شده است:

۱) قیمت نفت برنت (بشکه‌ای – دلار)

قبل از بحران (ثبات)  [████████████░░░░░░] ۹۰ دلار

در اوج بحران (فعلی)  [██████████████████] ۱۱۵ دلار (۳۵٪+ رشد)

۲) قیمت اوره جهانی (تن – دلار)

قبل از بحران (مرجع)  [██████████░░░░░░░░] ۴۷۲ دلار

در بازارهای نقدی (حالا) [██████████████████] ۶۴۰ دلار (۳۶٪+ رشد)

۳) هزینه‌های لجستیک و بیمه (شاخص ریسک)

قبل از بحران           [██████░░░░░░░░░░░░] سطح معمول

در بحران (۲۰ فروردین)  [██████████████████] پریمیوم ریسکِ حداکثری

۴) نرخ تورم غذایی بریتانیا (درصد)

پیش‌بینی قبلی (۳.۲٪)   [███░░░░░░░░░░░░░░░]

وضعیت فعلی (۹٪+)       [█████████░░░░░░░░░] (۱۸۱٪+ رشدِ نسبی)

۵) ضریب نااطمینانی امنیت غذایی (جهانی)

قبل از بحران           [████░░░░░░░░░░░░░░] پایین

پس از انسداد هرمز       [██████████████████] بحرانی

 

جدول مقایسه هرمز و جنگ اوکراین

موضوع	جنگ اوکراین	بحران هرمز
شوک اصلی	گاز، غلات، کود	نفت، LNG، کود، حمل‌ونقل
سرعت انتقال	متوسط تا سریع	سریع و فشرده
اثر بر کود	افزایش هزینه تولید	اختلال هم‌زمان در تولید و حمل
اثر بر غذا	شدید	شدیدتر و زودتر
کانال ریسک	بیشتر زمینی/منطقه‌ای	دریایی/جهانی
آسیب‌پذیری کشورها	اروپا، واردکنندگان غلات	هند، برزیل، آمریکا، جنوب آسیا، اروپا

جمع‌بندی

تنگه هرمز در شرایط جنگی، از یک مسیر دریایی مهم به یک ابرگلوگاه اقتصادی تبدیل می‌شود. اثر این بحران تنها در بازار نفت دیده نمی‌شود، بلکه به‌سرعت به بازار اوره، حمل‌ونقل، بیمه، تولید کشاورزی و در نهایت قیمت غذا سرایت می‌کند. در مقایسه با جنگ اوکراین، بحران هرمز یک شوک فشرده‌تر، سریع‌تر و چندلایه‌تر به زنجیره جهانی کالاهای پایه است. اگر جنگ اوکراین شوکی بزرگ بر غلات و انرژی بود، هرمز شوکی هم‌زمان بر انرژی، کود و لجستیک است؛ و این یعنی تورم غذایی، فشار بر واردکنندگان و نااطمینانی عمیق‌تر در اقتصاد جهانی.

 

یادداشت