ایران و آمریکا در برزخ خطرناک؛ نه جنگ تمام شد، نه صلح آغاز شد

جهان صنعت نیوز – پس از توقف برنامه گفت‌وگوهای صلح میان ایران و آمریکا، تهران و واشنگتن در وضعیتی گرفتار شده‌اند که نه می‌توان آن را صلح دانست و نه جنگ. هر دو طرف تصور می‌کنند توان بیشتری برای تحمل فشار دارند و می‌توانند طرف مقابل را در یک فرسایش سیاسی و اقتصادی وادار به عقب‌نشینی کنند. اما همین وضعیت، به دلیل نبود توافق پایدار، ریسک‌های جدی برای اقتصاد جهانی و امنیت منطقه ایجاد کرده است.

تحلیلگران می‌گویند مقام‌های ایرانی گمان می‌کنند می‌توانند درد اقتصادی ناشی از جنگ را بیش از دولت دونالد ترامپ تحمل کنند. با این حال، نگرانی اصلی تهران این است که در غیاب شتاب مذاکرات، کشور همچنان زیر سایه تهدید حمله دوباره آمریکا یا اسرائیل باقی بماند. این وضعیت شباهتی به پایان جنگ ۱۲ روزه ایران و اسرائیل دارد؛ جنگی که متوقف شد، اما پایان آن به توافقی دائمی و مطمئن تبدیل نشد.

در فضای سیاسی ایران نیز این وضعیت به‌عنوان برزخ راهبردی توصیف شده است؛ وضعیتی که در آن دو طرف از هزینه‌های جنگ تمام‌عیار عقب نشسته‌اند، اما هنوز از منطق فشار و زور عبور نکرده‌اند. از این منظر، بن‌بست فعلی حتی می‌تواند از یک جنگ کوتاه‌مدت خطرناک‌تر باشد، زیرا نه ثبات جنگ را دارد و نه امنیت صلح را.

گره مذاکرات و محاسبه دو طرف

تلاش‌ها برای احیای گفت‌وگوهای آتش‌بس با میانجی‌گری پاکستان، بازتاب‌دهنده همین فضای پس از بمباران ایران توسط آمریکا و اسرائیل است. پس از آتش‌بس، هر دو طرف مدعی شدند که از بحران با دست بالاتر خارج شده‌اند. ترامپ نیز ظاهراً باور دارد آمریکا در تحمل پیامدهای اقتصادی جنگ و محاصره‌های موازی در تنگه هرمز، از ایران توانمندتر است. همین برداشت متقابل باعث شده هیچ‌یک از دو طرف حاضر به عقب‌نشینی لازم برای آغاز جدی گفت‌وگوها نباشد.

ترامپ در روز شنبه اعزام استیو ویتکاف، فرستاده ویژه خود، و جرد کوشنر، دامادش، به اسلام‌آباد برای دور دوم گفت‌وگوهای آتش‌بس را لغو کرد و گفت ایرانی‌ها وقت مذاکره‌کنندگان را تلف خواهند کرد. در مقابل، مقام‌های ارشد ایران اعلام کرده‌اند تا زمانی که ترامپ محاصره دریایی بنادر ایران را لغو نکند، وارد مذاکره مستقیم نخواهند شد.

با این حال، تحرکات دیپلماتیک ایران متوقف نشده است. عباس عراقچی، وزیر خارجه ایران، پس از سفر به پاکستان، راهی عمان شد و سپس دوباره به پاکستان بازگشت. رسانه‌های دولتی ایران نیز از برنامه سفر او به روسیه در هفته جاری خبر داده‌اند. از نگاه تهران، هماهنگی با عمان، در کنار پاکستان، برای رسیدن به هرگونه چارچوب توافقی اهمیت دارد؛ به‌ویژه به دلیل جایگاه عمان در کنار تنگه راهبردی هرمز.

محافظه‌کاری سیاسی در تهران

در داخل ایران، برخی تحلیلگران معتقدند رهبری کشور باید از فرصت فعلی برای ارائه یک چارچوب کامل توافق با آمریکا استفاده کند؛ چارچوبی که هم امتیازهای احتمالی ایران، هم مطالبات نهایی آن و هم چشم‌اندازی برای یک پیمان صلح منطقه‌ای را روشن کند. اما مشکل اصلی این است که حفظ وضع موجود، اکنون محافظه‌کارانه‌ترین رفتار سیاسی در ایران به شمار می‌رود؛ زیرا هر تغییر جدی می‌تواند در صورت شکست، بهانه‌ای برای سرزنش سیاسی در آینده شود.

ایران از نظر اقتصادی همچنان بر این باور است که دست‌کم در افق چند هفته‌ای می‌تواند ترامپ را پشت سر بگذارد؛ زیرا اختلال در تنگه هرمز برای دولت آمریکا پرهزینه‌تر از ایران خواهد بود. با این حال، این محاسبه در شرایطی انجام می‌شود که اقتصاد ایران خود درگیر بحرانی شدید است. گزارش‌هایی از اخراج نیروی کار در نقاط مختلف کشور منتشر شده و کمبود در تولید محصولات پتروشیمی و دارو، به‌عنوان پیامدهای جنگ، فشار داخلی را افزایش داده است.

اقتصاد، زمان و آسیب‌پذیری راهبردی

برخی اقتصاددانان برآورد می‌کنند ایران بتوانند بحران اقتصادی فعلی را برای سه تا شش ماه تحمل کنند. در مقابل، اختلال در تولید نفت و صادرات کالاهایی مانند کود شیمیایی می‌تواند طی چند هفته فشارهای عمیق‌تری بر اقتصاد جهانی وارد کند؛ فشارهایی که شاید ترامپ را به حرکت دادن دوباره مذاکرات ترغیب کند.

با این حال، حتی اگر ایران از نظر اقتصادی بتواند از بن‌بست فعلی عبور کند، معضل راهبردی آن پابرجاست. وضعیت بدون توافق و بدون جنگ، از نگاه ایران، کشور را در معرض آسیب‌پذیری دائمی نگه می‌دارد. در چنین شرایطی، نه تهدید حمله برطرف می‌شود، نه فشار اقتصادی کاهش می‌یابد و نه مسیر روشنی برای صلح پایدار شکل می‌گیرد.

 

پیشنهاد ویژهسیاسی