رقابت قرن بیستویکم زیر زمین جریان دارد
رقابت فزاینده بر سر مواد معدنی حیاتی به یکی از محورهای اصلی ژئوپلیتیک اقتصاد جهانی تبدیل شده است. در حالی که دولت دونالد ترامپ تلاش میکند ائتلافی جهانی برای کاهش وابستگی به چین در زنجیره تأمین این مواد شکل دهد، بسیاری از کشورها نسبت به اتکا به آمریکا نیز بدبین شدهاند. نتیجه این وضعیت، شکلگیری شبکهای از توافقهای دوجانبه و منطقهای میان کشورهاست که اغلب بدون حضور چین و ایالات متحده منعقد میشود؛ روندی که نشان میدهد بیاعتمادی به دو قدرت بزرگ، نظم جدیدی در بازار جهانی مواد معدنی حیاتی ایجاد کرده است.
جهان صنعت نیوز، مواد معدنی حیاتی در سالهای اخیر به یکی از مهمترین نقاط تمرکز رقابتهای ژئوپلیتیک تبدیل شدهاند. این مواد که شامل مجموعهای از حدود ۶۰ ماده خام موردنیاز برای امنیت اقتصادی و ملی آمریکا هستند و عناصر نادر خاکی نیز در میان آنها قرار دارد، نقشی اساسی در صنایع پیشرفته، فناوریهای نوین و زیرساختهای انرژی آینده ایفا میکنند.
در چنین شرایطی، دولت دونالد ترامپ تلاش کرده است با ایجاد یک ائتلاف بینالمللی، وابستگی جهان به چین در زنجیرههای تأمین این مواد را کاهش دهد. چین در سالهای گذشته بارها از برتری خود در زنجیره تأمین، بهویژه در حوزه عناصر نادر خاکی، بهعنوان ابزار فشار در مناقشات تجاری استفاده کرده است. همین موضوع نگرانیهای زیادی در میان کشورهای دیگر درباره آسیبپذیری زنجیرههای تأمین ایجاد کرده است.
با این حال، مشکل برای واشنگتن این است که بسیاری از کشورها اکنون نسبت به اتکا به آمریکا نیز با احتیاط برخورد میکنند. سیاستهای تجاری دولت ترامپ، از جمله اعمال تعرفههای متناوب و فشارهای تجاری بر شرکای اقتصادی، باعث شده است برخی دولتها آمریکا را نیز شریک قابل اتکایی ندانند.
شکلگیری شبکهای از توافقهای مستقل
در واکنش به این فضای بیاعتمادی، بسیاری از کشورها به جای تکیه بر دو قدرت بزرگ، به همکاری مستقیم با یکدیگر روی آوردهاند. در نتیجه، شبکهای از توافقهای جدید در حوزه مواد معدنی حیاتی شکل گرفته است که نه چین در آن حضور دارد و نه آمریکا.
به گفته برخی تحلیلگران اقتصادی، ریسکهای سیاسی ناشی از همراستایی با هر یک از دو قدرت بزرگ باعث شده کشورها به سمت شبکه پراکنده از توافقهای معدنی حرکت کنند. این توافقها اغلب بهصورت دوجانبه و خارج از چارچوبهای بزرگ قدرت شکل میگیرند.
نمونهای از این روند، توافق اخیر استرالیا و ژاپن برای تقویت همکاری در بخش مواد معدنی حیاتی است. این توافق بخشی از تلاش دو کشور برای ایجاد زنجیرههای تأمین جایگزین و کاهش آسیبپذیری اقتصادی در برابر شوکهای آینده به شمار میرود. نخستوزیر استرالیا در توضیح این توافق تأکید کرده است که هدف آن محافظت از اقتصادها در برابر شوکها و نااطمینانیهای آینده است.
ژاپن همزمان روابط خود در حوزه امنیت مواد معدنی را با کشورهای دیگری از جمله بریتانیا و فرانسه گسترش داده است. فرانسه نیز برای تقویت همکاریهای معدنی به کانادا نزدیک شده است.
گسترش همکاریهای معدنی در جهان
این روند تنها به کشورهای صنعتی محدود نیست. در سایر مناطق جهان نیز همکاریهای مشابهی در حال شکلگیری است. برای مثال، کانادا که پیشتر با تهدیدهای الحاق از سوی ترامپ مواجه شده بود، توافقهایی در حوزه مواد معدنی با استرالیا امضا کرده و همچنین بیانیه مشترکی با گرینلند برای تقویت همکاری در حوزه مواد معدنی و انرژی منتشر کرده است.
در خارج از گروه هفت نیز همکاریهای تازهای در حال شکلگیری است. بوتسوانا و عمان مجموعهای از توافقها در حوزه اکتشاف مواد معدنی و توسعه زیرساختهای انرژی امضا کردهاند. هند و برزیل نیز در فوریه توافقی معدنی امضا کردند که هدف آن افزایش سرمایهگذاری متقابل در بخش معدن است.
رئیسجمهور برزیل در واکنش به این توافق تأکید کرده است که کشورش قصد ندارد تنها صادرکننده مواد معدنی خام باقی بماند. او اعلام کرده برزیل به دنبال همکاریهای بینالمللی است که علاوه بر استخراج، مراحل با ارزش افزوده بالاتر و انتقال فناوری را نیز شامل شود.
تلاش آمریکا برای ایجاد ائتلاف جهانی
در حالی که این شبکه از توافقهای مستقل در حال گسترش است، دولت ترامپ نیز تلاش میکند ابتکارهای خود را در حوزه مواد معدنی پیش ببرد. کاخ سفید در فوریه نخستین نشست وزارتی مواد معدنی حیاتی را برگزار کرد و نمایندگان دهها کشور را گرد هم آورد تا درباره ایجاد یک بلوک تجاری جهانی در این حوزه گفتوگو کنند.
در این نشست، بیش از ۵۵ کشور حضور داشتند و در نهایت ۲۷ توافق مختلف شکل گرفت. مقامهای آمریکایی این نشست را نشانهای از پذیرش گسترده نگرانیها درباره انحصار یک کشور در منابع معدنی حیاتی قرن بیستویکم میدانند. رویکرد دولت ترامپ در این حوزه عمدتاً بر توافقهای دوجانبه استوار بوده، هرچند از چارچوبهای چندجانبه نیز برای پیشبرد توافقها استفاده شده است.
با این حال، بسیاری از کشورها در تعامل با آمریکا نیز با احتیاط عمل میکنند. از یک سو، همکاری با واشنگتن میتواند به تقویت امنیت زنجیرههای تأمین کمک کند، اما از سوی دیگر ممکن است واکنش چین را در پی داشته باشد.
راه رفتن روی طناب میان واشنگتن و پکن
در نتیجه، بسیاری از کشورها تلاش میکنند میان دو قدرت بزرگ توازن برقرار کنند. آنها میکوشند از همکاری با آمریکا برای تقویت امنیت زنجیرههای تأمین بهره ببرند، اما در عین حال نمیخواهند با اقدامات خود خشم چین را برانگیزند.
کارشناسان این وضعیت را نوعی تعادل شکننده توصیف میکنند. کشورها به دنبال ایجاد ائتلافهایی هستند که امنیت عرضه مواد معدنی را تضمین کند، اما همزمان از پیامدهای ژئوپلیتیک آن نیز آگاهاند.
نمونهای از این رویکرد محتاطانه در توافق اخیر میان اتحادیه اروپا و ایالات متحده دیده میشود. این توافق که ماه گذشته امضا شد، بر هماهنگی برای تقویت زنجیرههای تأمین مواد معدنی حیاتی تمرکز دارد. از جمله اقدامات موردنظر در این همکاری میتوان به بررسی ایجاد کف قیمتی و قراردادهای خرید بلندمدت اشاره کرد.
با این حال، مقامات اروپایی نیز تنها به همکاری با آمریکا بسنده نکردهاند. اتحادیه اروپا همزمان توافقهای دیگری در حوزه مواد معدنی با کشورهایی مانند استرالیا و آفریقای جنوبی دنبال میکند تا وابستگی خود را به یک شریک واحد کاهش دهد.
نظم جدید در بازار مواد معدنی
مجموعه این تحولات نشان میدهد بازار جهانی مواد معدنی حیاتی در حال ورود به مرحلهای تازه است. رقابت میان قدرتهای بزرگ، نگرانی درباره امنیت زنجیرههای تأمین و بیاعتمادی متقابل میان کشورها باعث شده الگوی همکاریهای اقتصادی تغییر کند.
در این نظم جدید، کشورها به جای تکیه بر یک قدرت مسلط، به دنبال ایجاد شبکهای متنوع از شرکای اقتصادی هستند. چنین رویکردی میتواند همزمان دو هدف کاهش وابستگی به چین در حوزه مواد معدنی و جلوگیری از وابستگی بیش از حد به ایالات متحده را دنبال کند.
اخبار برگزیدهصنعت و معدنلینک کوتاه :