پایان عصر نتانیاهو نزدیک است؟ اسرائیل در آستانه انفجار سیاسی

جهان صنعت نیوز، در دو سال و نیم گذشته بارها پیش‌بینی شده بود که دولت بنیامین نتانیاهو سقوط خواهد کرد، اما ائتلاف حاکم هر بار به‌نوعی از بحران عبور کرد. اکنون اما همان احزاب مذهبی افراطی که ستون اصلی بقای دولت بودند، به عامل اصلی فروپاشی آن تبدیل شده‌اند.

پارلمان اسرائیل قرار است در ۳۰ اردیبشت درباره انحلال کنست رأی‌گیری کند؛ اقدامی که در صورت تصویب، مسیر انتخابات زودهنگام در سپتامبر یا اکتبر را باز خواهد کرد. هرچند نتانیاهو هنوز تلاش می‌کند این روند را متوقف کند، اما حتی در بهترین حالت نیز فقط می‌تواند چند هفته زمان بخرد، زیرا دوره قانونی کنست فعلی رو به پایان است و انتخابات باید حداکثر تا ۵ آبان (۲۷ اکتبر) برگزار شود.

جرقه اصلی بحران، اختلاف بر سر معافیت طلاب مدارس دینی یهودی از خدمت نظامی اجباری است. احزاب ارتدوکس افراطی خواهان تصویب قانونی برای تثبیت این معافیت بودند؛ موضوعی که نتانیاهو نیز از آن حمایت می‌کرد، اما موفق نشد آرای لازم را برای تصویب آن به دست آورد. این مسئله در افکار عمومی اسرائیل بسیار حساس و جنجالی است، زیرا بخش بزرگی از جامعه معتقد است دولت بیش از حد منافع جریان‌های مذهبی را بر منافع عمومی ترجیح داده است.

در شرایطی که بخش بزرگی از جوانان اسرائیلی طی دو سال اخیر درگیر جنگ‌های پی‌درپی بوده‌اند، مخالفت با معافیت نظامی یهودیان افراطی به یکی از مهم‌ترین محورهای انتخاباتی تبدیل شده است.

نتانیاهو چگونه تا امروز دوام آورد؟

دوام این دولت تا آستانه پایان دوره چهار ساله خود، در ساختار سیاسی بی‌ثبات اسرائیل اتفاقی کم‌سابقه محسوب می‌شود. پس از حمله حماس در اکتبر ۲۰۲۳ و شکست دستگاه‌های اطلاعاتی و امنیتی اسرائیل در پیش‌بینی آن، بسیاری تصور می‌کردند عمر سیاسی نتانیاهو به پایان رسیده است.

اما او موفق شد بحران را مدیریت کند. نتانیاهو مسئولیت شکست را متوجه ارتش و نهادهای اطلاعاتی کرد و همزمان با وعده پیروزی کامل در جنگ‌های بعدی، نه‌تنها ائتلاف راست‌گرای مذهبی خود را حفظ کرد، بلکه برخی جریان‌های دیگر را نیز به دولت جنگی خود جذب کرد.

با این حال، نتایج جنگ‌ها بسیار کمتر از انتظارات دولت بوده است. اسرائیل اکنون کنترل بیش از نیمی از غزه را در اختیار دارد، اما حماس همچنان بر بخش دیگری از این منطقه حکومت می‌کند. در جبهه‌های دیگر نیز وضعیت مشابهی وجود دارد. ایران باوجود حملات مشترک آمریکا و اسرائیل، همچنان پابرجاست و حزب‌الله لبنان نیز با وجود از دست دادن بخش بزرگی از فرماندهان خود، هنوز درگیر نبرد زمینی با ارتش اسرائیل است.

نتانیاهو همچنان امیدوار است دونالد ترامپ حملات علیه ایران را از سر بگیرد، اما بخش مهمی از جامعه اطلاعاتی اسرائیل معتقد است ایران در آستانه فروپاشی نیست.

انتخاباتی درباره جنگ، دموکراسی و آینده اسرائیل

سایه حمله ۷ اکتبر و جنگ‌های پس از آن، بر کل فضای انتخاباتی اسرائیل سنگینی خواهد کرد. نفتالی بنت، نخست‌وزیر پیشین اسرائیل که اکنون ائتلافی از نیروهای راست‌گرا و میانه‌رو را رهبری می‌کند، وعده داده در صورت پیروزی، نخستین جلسه کابینه‌اش به تشکیل کمیسیون تحقیق درباره شکست‌های منتهی به حمله حماس اختصاص خواهد داشت.

با این حال، این انتخابات لزوماً به یک بازخواست عمومی درباره نحوه مدیریت جنگ غزه تبدیل نخواهد شد. باوجود کشته شدن بیش از ۷۰ هزار نفر در غزه، که عمدتاً غیرنظامی بوده‌اند، و کشیده شدن جمعیت این منطقه تا مرز قحطی، بخش بزرگی از جامعه اسرائیل همچنان این جنگ‌ها را واکنشی ضروری به تهدیدات موجودیتی علیه اسرائیل می‌داند.

حتی در درون حزب لیکود نیز برخی نمایندگان معتقدند مشکل اصلی دولت نه اصل جنگ، بلکه طولانی شدن آن و ناتوانی در دستیابی به یک پیروزی قاطع بوده است.

اما مخالفان دولت، مسئله را بسیار فراتر از جنگ می‌بینند. آنها فراموش نکرده‌اند که پیش از ۷ اکتبر، دولت نتانیاهو در تلاش بود مجموعه‌ای از اصلاحات قضایی را تصویب کند که عملاً اختیارات دیوان عالی اسرائیل را به‌شدت محدود می‌کرد. این طرح‌ها موجی از اعتراضات گسترده خیابانی را در اسرائیل به راه انداخت و بسیاری آن را تهدیدی علیه بنیان‌های دموکراتیک این کشور توصیف کردند.

همزمان، انتقادها نسبت به تخصیص گسترده منابع عمومی به جامعه یهودیان افراطی نیز افزایش یافته است؛ به‌ویژه در شرایطی که این گروه هم مشارکت اقتصادی پایین‌تری دارد و هم بخش بزرگی از مردان آن از خدمت نظامی معاف هستند.

اقتصاد مقاوم، جامعه فرسوده

یکی از تناقض‌های مهم اسرائیل در این دوره، فاصله میان وضعیت اقتصادی و فضای اجتماعی-سیاسی کشور است. اقتصاد اسرائیل، به‌ویژه به لطف بخش فناوری و رشد شرکت‌های فناوری نظامی، همچنان مقاوم باقی مانده است. بازار سهام و ارزش شِکِل قدرتمند مانده‌اند و نرخ بیکاری پایین است؛ هرچند بخشی از این مسئله به بسیج گسترده نیروهای جوان برای جنگ بازمی‌گردد.

صادرات گاز طبیعی از میادین مدیترانه نیز به تقویت اقتصاد کمک کرده است. با این حال، بخش بزرگی از جامعه اسرائیل توجه چندانی به این شاخص‌ها ندارد. برخی نگران کنترل‌ناپذیر شدن هزینه‌های دولت هستند و برخی دیگر معتقدند مدل حمایتی فعلی از جامعه یهودیان افراطی در بلندمدت پایدار نیست.

در کنار این مسائل، نگرانی‌ها درباره وضعیت دموکراسی اسرائیل نیز رو به افزایش است. طبق یک نظرسنجی اخیر، اکثریت رأی‌دهندگان میانه‌رو و چپ‌گرا اعلام کرده‌اند که پیروزی دوباره اردوگاه نتانیاهو برایشان غیرقابل تحمل خواهد بود.

افزایش مهاجرت نیز به یکی از نشانه‌های فرسایش اجتماعی تبدیل شده است. در سال ۲۰۲۴ حدود ۸۳ هزار اسرائیلی مهاجرت کردند که یک رکورد تاریخی بود و در سال ۲۰۲۵ نیز نزدیک به ۷۰ هزار نفر دیگر کشور را ترک کردند؛ روندی که می‌تواند نشانه آغاز فرار مغزها باشد.

همه‌پرسی دیگری درباره نتانیاهو

با وجود آنکه اغلب نظرسنجی‌های سه سال اخیر نشان داده‌اند ائتلاف فعلی نتانیاهو احتمالاً اکثریت پارلمان را از دست خواهد داد، اما مخالفان او نیز همچنان با مشکل جدی انسجام مواجه‌اند.

ائتلاف مخالفان ترکیبی از احزاب راست‌گرا و میانه‌رو است که حاضر نیستند با احزاب عرب اسرائیلی ائتلاف کنند. از سوی دیگر، اپوزیسیون هنوز بر سر یک رهبر واحد به توافق نرسیده است. نفتالی بنت با یائیر لاپید همکاری کرده، اما سایر احزاب مخالف هنوز رسماً بنت را به‌عنوان نامزد نخست‌وزیری نپذیرفته‌اند.

همین پراکندگی باعث شده حزب لیکود همچنان در بسیاری از نظرسنجی‌ها بزرگ‌ترین حزب اسرائیل باقی بماند.

در این میان، برخی گمانه‌زنی می‌کنند که نتانیاهوی ۷۶ ساله شاید سرانجام تصمیم به کناره‌گیری بگیرد. او علاوه بر مشکلات سیاسی، با بیماری قلبی دست‌وپنجه نرم کرده و اخیراً نیز تحت درمان سرطان پروستات قرار گرفته است. کناره‌گیری می‌تواند به او اجازه دهد از طریق توافق قضایی، پرونده‌های فساد و رشوه‌خواری خود را خاتمه دهد؛ اتهاماتی که همواره رد کرده است.

اما بسیاری معتقدند نتانیاهو اساساً قادر به ترک میدان سیاست نیست. او طی چهار دهه فعالیت سیاسی بارها برخلاف پیش‌بینی‌ها بازگشته و اکنون نیز به نظر می‌رسد انتخابات پیش‌رو بار دیگر به همه‌پرسی‌ای درباره شخص او تبدیل خواهد شد؛ سیاستمداری که همچنان محور اصلی بحران و سیاست اسرائیل باقی مانده است.

اخبار برگزیدهسیاسی