آیا خلیج فارس به یک مجمع جدید همکاری نیاز دارد؟
عباس میرگلوی بیات، پژوهشگر سیاستگذاری و حکمرانی
ابتکار «مجمع منطقهای ثبات و همکاری» و تلاش برای گذار از موازنه قدرت به نظم نهادی
در شرایطی که تنشهای امنیتی در خلیج فارس همچنان تحت تأثیر رقابتهای ژئوپلیتیکی و بیاعتمادی تاریخی میان بازیگران اصلی قرار دارد، یک ابتکار جدید تلاش میکند مسیر متفاوتی را پیشنهاد دهد:
ایجاد «مجمع منطقهای ثبات و همکاری» با هدف مدیریت تدریجی رقابتها و کاهش وابستگی به ترتیبات امنیتی فرامنطقهای.
بحران مزمن همکاری در خلیج فارس
خلیج فارس سالهاست در وضعیت «ثبات شکننده» قرار دارد. از یک سو، ایران و از سوی دیگر شورای همکاری خلیج درگیر مجموعهای از رقابتهای امنیتی، اختلافات سیاسی و نگرانیهای متقابل هستند.
در کنار این شکاف، حضور بازیگران فرامنطقهای نیز باعث شده معماری امنیتی منطقه بیشتر بر «موازنه بیرونی» استوار باشد تا همکاری درونی.
ایده جدید چیست؟
مجمع منطقهای ثبات و همکاری یک پیشنهاد برای ایجاد یک چارچوب گفتوگوی تدریجی است که هدف آن نه حذف رقابت، بلکه مدیریت آن در قالب قواعد نهادی است.
این ابتکار بر یک فرض ساده اما مهم استوار است:
همکاری در خلیج فارس از اعتماد آغاز نمیشود؛ از مدیریت بیاعتمادی آغاز میشود.
ساختار پیشنهادی چگونه است؟
هسته اصلی تصمیمگیری:
- ایران
- عراق
- اعضای شورای همکاری خلیج
این گروه مسئول گفتوگوهای اصلی امنیتی و اقتصادی خواهد بود.
اعضای ناظر(نقشهای مکمل(
پاکستان – تسهیلگر بیرونی
نقش: میانجیگری، تسهیل گفتوگوها و اتصال منطقه به جنوب آسیا
یمن – محور مدیریت بحرانهای دریایی دریای سرخ
نقش: امنیت دریایی، مدیریت بحران انسانی و مشارکت تدریجی
مصر – بازیگر بینمنطقهای
نقش: اتصال خلیج فارس به دریای سرخ و مدیترانه و ایفای نقش تعادلساز منطقهای
چرا این طرح متفاوت است؟
برخلاف ائتلافهای امنیتی سنتی، این ابتکار:
- به جای اتحاد نظامی، بر گفتوگوی نهادی تمرکز دارد
- به جای اجماع کامل، از اجماع حداقلی شروع میکند
- به جای ساختار سخت، از عضویت چندسطحی استفاده میکند
همکاری از کجا شروع میشود؟
برای جلوگیری از حساسیت سیاسی، همکاریها از حوزههای غیرامنیتی آغاز میشود:
- امنیت دریایی و کشتیرانی
- محیط زیست و آلودگی نفتی
- انرژی و زیرساختها
- مدیریت بحران و بلایای طبیعی
منطق سیاسی ابتکار
این طرح بر سه واقعیت کلیدی تکیه دارد:
- رقابت در منطقه قابل حذف نیست، اما قابل مدیریت است
- نهادها میتوانند بیاعتمادی را قابل پیشبینی کنند
- همکاری زمانی شکل میگیرد که هزینه عدم همکاری افزایش یابد
چالش اصلی چیست؟
بزرگترین مانع، نه کمبود ایده همکاری، بلکه نبود اعتماد نهادی پایدار است. به همین دلیل، این ابتکار تلاش میکند به جای توافقهای بزرگ و فوری، مسیرهای تدریجی و کمتنش ایجاد کند.
جمعبندی: آیا تغییر ممکن است؟
مجمع منطقهای ثبات و همکاری یک پروژه جاهطلبانه اما تدریجی است که میکوشد از منطق موازنه قدرت به سمت مدیریت مشترک امنیت حرکت کند.
در این چارچوب، ایران،عراق و شورای همکاری هسته اصلی همکاری را تشکیل میدهند و کشورهایی مانند پاکستان، یمن و مصر نقشهای مکمل، میانجی و بینمنطقهای ایفا میکنند. این پیشنهاد می تواند با محوریت عمان راهبری شود
پیام اصلی این ابتکار روشن است:
آینده خلیج فارس نه در حذف رقابت، بلکه در نهادینهسازی آن نهفته است.
لینک کوتاه :