امارات در حال دور زدن تنگه هرمز است | جنگ، معادلات تجاری خلیج فارس را تغییر داد
جنگ ایران و آمریکا و نااطمینانی درباره آینده تنگه هرمز، امارات را به بازنگری در یکی از مهمترین پایههای راهبرد تجاری خود واداشته است. برنامه جدید شرکت ترابری دریایی اماراتی (DP World) برای ساخت یک بندر جدید در فجیره و توسعه پایانههای ساحل شرقی، تنها یک پروژه بندری نیست؛ بلکه بخشی از راهبردی گسترده برای کاهش وابستگی اقتصاد امارات به تنگه هرمز و افزایش تابآوری زنجیرههای تجاری این کشور در برابر بحرانهای ژئوپلیتیکی است. این تحول میتواند جایگاه تاریخی بندر جبلعلی را تغییر ندهد، اما بدون تردید نقش انحصاری آن در تجارت منطقه را با چالش روبهرو خواهد کرد.
جهان صنعت نیوز، شرکت DP World، بزرگترین اپراتور بندری امارات، در حال برنامهریزی برای احداث یک بندر چندمنظوره جدید و یک پایانه کانتینری در ساحل شرقی این کشور است؛ پروژهای که برای نخستین بار امکان ورود و خروج بخشی از کالاهای امارات را بدون عبور از تنگه هرمز فراهم میکند. بر اساس این طرح، بندر جدید در منطقه ساحلی فجیره ساخته خواهد شد و همزمان یک پایانه جدید نیز در بندر موجود همین امارت توسعه مییابد. کانتینرها پس از ورود به فجیره از طریق حملونقل زمینی به دبی، ابوظبی و دیگر کشورهای حوزه خلیج فارس منتقل خواهند شد.
اگر این پروژه عملی شود، یکی از مهمترین تغییرات راهبردی در زیرساختهای تجاری امارات طی دهههای اخیر رقم خواهد خورد؛ زیرا بخش بزرگی از موفقیت اقتصادی دبی و تبدیل شدن آن به یکی از مهمترین مراکز تجارت و خدمات مالی جهان، بر پایه توسعه بندر جبلعلی شکل گرفته است.
در دو دهه گذشته، DP World شبکهای گسترده از بنادر و زیرساختهای لجستیکی را در سراسر جهان ایجاد کرده، اما همچنان بندر جبلعلی مهمترین دارایی این شرکت و ستون اصلی اقتصاد دبی محسوب میشود. انتقال بخشی از ظرفیت عملیاتی این بندر به ساحل شرقی، از این جهت اهمیت دارد که برای نخستین بار وابستگی انحصاری دبی به جبلعلی را کاهش میدهد؛ تصمیمی که تا چندی پیش تصور آن نیز دشوار بود.
کاهش وابستگی به تنگه هرمز
این پروژه بخشی از راهبرد گسترده دولت امارات برای مقاومسازی اقتصاد کشور در برابر تنشهای آینده با ایران محسوب میشود. هدف اصلی آن است که حتی در صورت اختلال یا بسته شدن تنگه هرمز، مسیر جایگزینی برای ورود و خروج کالاهای تجاری وجود داشته باشد.
ساحل شرقی امارات در دریای عمان قرار دارد و کشتیها بدون نیاز به عبور از تنگه هرمز میتوانند مستقیماً به بنادر این منطقه دسترسی پیدا کنند. سپس کالاها از طریق شبکه حملونقل زمینی به مراکز اصلی اقتصادی کشور منتقل خواهند شد. این تغییر نشان میدهد که دولت امارات و شرکتهای بزرگ این کشور دیگر عبور آزاد و دائمی از تنگه هرمز را یک فرض قطعی نمیدانند و در حال طراحی زیرساختهایی هستند که حتی در شرایط بحران نیز بتوانند تجارت خارجی کشور را ادامه دهند.
جنگ، آسیبپذیری جبلعلی را آشکار کرد
دلیل اصلی این تغییر راهبرد را باید در تحولات ماههای اخیر جستوجو کرد. از زمان آغاز جنگ در پایان فوریه، ایران نزدیک به سه هزار پهپاد یا موشک به سمت امارات شلیک کرده است؛ رقمی که این کشور را به یکی از اصلیترین اهداف حملات ایران در جریان جنگ تبدیل کرده است.
در همان هفتههای ابتدایی نیز آتشسوزی در بندر جبلعلی رخ داد که مقامهای اماراتی علت آن را سقوط بقایای رهگیری یک موشک اعلام کردند. اما مهمترین ضربه زمانی وارد شد که ایران در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل، تنگه هرمز را بست. در نتیجه این اقدام، فعالیت بندر جبلعلی که بزرگترین بندر کانتینری منطقه محسوب میشود، بین ۹۰ تا ۹۵ درصد کاهش یافت.
همین افت بیسابقه فعالیت، مدیران DP World را به این نتیجه رساند که ادامه وابستگی کامل به این مسیر دریایی، ریسک بسیار بزرگی برای آینده تجارت امارات ایجاد میکند. اکنون این شرکت در حال مذاکره با مقامهای دولتی درباره چارچوب اجرایی پروژه جدید است و هنوز ساختار مالی و نحوه تأمین منابع آن نهایی نشده است. بر اساس برآوردهای اولیه، بندر جدید ممکن است ظرف حدود یک سال و نیم تکمیل شود.
پروژهای دفاعی، نه جایگزینی برای جبلعلی
اگرچه انتقال بخشی از ظرفیت تجاری به ساحل شرقی تغییر مهمی به شمار میرود، اما مقامهای اماراتی تأکید میکنند این پروژه به معنای کنار گذاشتن بندر جبلعلی نیست. جبلعلی طی چند دهه توسعه یافته و اکنون علاوه بر بندر، مجموعه عظیمی از مناطق آزاد تجاری، انبارها و صنایع سنگین را در خود جای داده است؛ زیرساختی که جایگزینی کامل آن در کوتاهمدت امکانپذیر نیست.
به گفته یکی از مقامهای ارشد شرکت، «جبلعلی همچنان جبلعلی باقی خواهد ماند» و هیچ برنامهای برای کوچک کردن این بندر وجود ندارد. در مرحله نخست، DP World صدها میلیون دلار در پروژه ساحل شرقی سرمایهگذاری خواهد کرد، اما در صورت نیاز به ظرفیت بیشتر، این سرمایهگذاری میتواند در آینده افزایش یابد.
به تعبیر مدیران شرکت، این پروژه بیش از آنکه توسعهای تهاجمی باشد، یک اقدام دفاعی است؛ زیرساختی که در صورت بروز بحران بتواند جایگزین بخشی از فعالیتهای بندر اصلی شود.
تغییر نگاه به کریدورهای تجاری منطقه
اهمیت این پروژه فراتر از ساخت یک بندر جدید است. طرح جدید نشان میدهد جنگ ایران، دولتها و شرکتهای منطقه را وادار کرده است درباره مسیرهای تجاری و زیرساختهایی که سالها بر پایه باز بودن همیشگی تنگه هرمز طراحی شده بودند، تجدیدنظر کنند. پیش از آغاز جنگ، به طور متوسط روزانه حدود ۱۳۵ کشتی از تنگه هرمز عبور میکردند. اما حتی پس از آنکه این آبراه بهطور موقت دوباره باز اعلام شد، تعداد عبور روزانه کشتیها به سختی از ۴۰ فروند فراتر رفت. افزون بر این، تشدید دوباره حملات متقابل و حملات ایران به کشتیها طی هفته گذشته بار دیگر موجب کاهش شدید تردد دریایی شده است.
این وضعیت نشان میدهد حتی باز بودن رسمی تنگه نیز الزاماً به معنای بازگشت کامل جریان تجارت نیست؛ زیرا نااطمینانی امنیتی همچنان بر تصمیم شرکتهای حملونقل و صاحبان کالا سایه انداخته است.
پیامدهای اقتصادی برای بندر جبلعلی
بندر جبلعلی سال گذشته ۱۵.۶ میلیون کانتینر بیستفوتی را جابهجا کرد و یکی از مهمترین حلقههای تجارت میان چین، آفریقا و خاورمیانه محسوب میشود. اما مزیت بزرگ این بندر اکنون به نقطه ضعف آن تبدیل شده است. موقعیت جغرافیایی جبلعلی باعث شده تمام فعالیت آن به امنیت تنگه هرمز وابسته باشد.
به اعتقاد مدیر شرکت مشاوره دریایی Vespucci Maritime، پیامدهای جنگ برای جبلعلی احتمالاً هم عمیق خواهد بود و هم ماندگار. همزمان، مؤسسه اعتبارسنجی مودیز نیز برآورد کرده است سود عملیاتی DP World از ۶.۶ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ به حدود ۵.۹ میلیارد دلار در سال جاری کاهش خواهد یافت؛ کاهشی که نتیجه مستقیم بحران جاری عنوان شده است.
از زمان آغاز جنگ، DP World بخشی از محمولههای خود را از جبلعلی به بنادر فجیره و خورفکان منتقل کرده است. اما همین انتقال موجب ازدحام شدید در این بنادر شده و ظرفیت محدود آنها را آشکار کرده است. پروژه جدید دقیقاً در پاسخ به همین محدودیت طراحی شده است تا ظرفیت ساحل شرقی برای پذیرش حجم بیشتری از تجارت افزایش یابد. همزمان، شرکت «گلفتینر» نیز برنامه توسعه بندر خورفکان را دنبال میکند و اخیراً از سرمایهگذاری دو میلیارد دلاری برای افزایش ظرفیت این بندر خبر داده است. بنابراین توسعه ساحل شرقی تنها به یک شرکت محدود نیست و نشانهای از شکلگیری یک قطب جدید لجستیکی در امارات به شمار میرود.
فجیره؛ از مسیر انرژی تا کریدور تجارت
فجیره پیش از این نیز جایگاهی راهبردی در زیرساخت انرژی امارات داشت. ابوظبی بخشی از صادرات نفت خام خود را از طریق این امارت انجام میدهد و برنامههایی نیز برای افزایش این ظرفیت با هدف دور زدن تنگه هرمز در دست اجرا دارد. اکنون به نظر میرسد همین منطق در حال گسترش به تجارت کانتینری نیز هست.
اگر پروژه بندری جدید به نتیجه برسد، فجیره علاوه بر نقش انرژی، به یکی از مهمترین گرههای تجاری امارات نیز تبدیل خواهد شد؛ تحولی که نشان میدهد راهبرد کاهش وابستگی به تنگه هرمز از بخش نفت فراتر رفته و اکنون تجارت، حملونقل و لجستیک را نیز دربر گرفته است.
در مجموع، پروژه جدید DP World بیش از آنکه یک سرمایهگذاری بندری باشد، نشانه تغییر نگاه امارات به امنیت اقتصادی است. تجربه جنگ نشان داده است که اتکا به یک مسیر حیاتی میتواند کل زنجیره تجارت را مختل کند. به همین دلیل، امارات اکنون در حال ایجاد زیرساختی موازی است تا تجارت خارجی خود را در برابر بحرانهای آینده مقاومتر کند؛ تغییری که میتواند نقشه لجستیک خلیج فارس را در سالهای آینده دگرگون سازد.
اخبار برگزیدهصنعت و معدنلینک کوتاه :