پیشگیری از تولید آلاینده‌ها باید جایگزین تمرکز صرف بر پایش آلودگی شود/ توسعه شیمی سبز
معاون رئیس جمهور و رئیس سازمان حفاظت محیط زیست با تأکید بر ضرورت توسعه شیمی سبز و بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و پژوهشی کشور گفت: مدیریت مؤثر بحران‌های زیست‌محیطی، از آلودگی‌های نفتی و ترکیبات شیمیایی پایدار تا آلاینده‌های نوظهور، مستلزم تقویت پژوهش‌های مسئله‌محور، توسعه فناوری‌های پاک و حرکت از کنترل آلودگی پس از وقوع به سمت پیشگیری از تولید آلاینده‌ها از مبدأ است.
جهان صنعت نیوز، شینا انصاری روز سه شنبه در دوازدهمین سمینار ملی شیمی و محیط‌زیست با گرامیداشت یاد شهدای کشور، به‌ویژه رهبر شهید و شهدای محیط‌بان، اظهار کرد: محیط‌بانان شهید جان خود را برای حفاظت از محیط زیست کشور فدا کردند و یاد و خاطره این عزیزان همواره گرامی است.
وی با اشاره به گسترش استفاده از مواد شیمیایی مصنوعی پس از انقلاب صنعتی افزود: تولید و مصرف موادی مانند حلال‌ها، رنگ‌ها، شوینده‌ها، آفت‌کش‌ها و کودهای شیمیایی در ابتدا با هدف افزایش رفاه و تسهیل زندگی انسان توسعه یافت، اما به‌تدریج آثار و پیامدهای زیست‌محیطی برخی از این مواد آشکار شد.
انصاری ادامه داد: انتشار کتاب «بهار خاموش» نوشته ریچل کارسون در دهه ۱۹۶۰ میلادی، به‌ویژه با تمرکز بر پیامدهای استفاده از آفت‌کش‌های کلره، توجه جهانی را به آثار مخرب و ماندگار برخی مواد شیمیایی بر طبیعت جلب کرد و نشان داد محصولاتی که در مقطعی مفید تلقی می‌شدند، می‌توانند پیامدهای گسترده‌ای برای محیط زیست داشته باشند.
وی با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در مدیریت آلاینده‌ها گفت: پژوهشگران و دانشمندان می‌توانند با انجام تحقیقات کاربردی و مساله محور، زمینه گذار از روش‌های متداول مدیریت و پایش آلودگی به سمت شیمی سبز و پیشگیری از انتشار آلاینده‌ها را فراهم کنند.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به شرایط کشور و ضرورت مدیریت پیامدهای زیست‌محیطی جنگ افزود: با وجود تداوم تهدیدها، کشور با مسائل مختلف زیست‌محیطی، از جمله آلودگی‌های نفتی در سواحل جنوبی، مواجه است و استفاده از ظرفیت علمی و پژوهشی می‌تواند در شناسایی، کنترل و کاهش این آلودگی‌ها نقش مؤثری داشته باشد.
انصاری ترکیبات آلی پایدار، برخی سموم مورد استفاده در آفت‌کش‌ها و آلودگی جیوه را از جمله مسائل مهم زیست‌محیطی برشمرد و اظهار کرد: آلودگی جیوه از موضوعات باسابقه در تاریخ محیط زیست جهان است که پیامدهای آن، ضرورت همکاری بین‌المللی برای کنترل و کاهش انتشار این فلز سنگین را آشکار کرده است.
وی با اشاره به کنوانسیون میناماتا درباره جیوه گفت: این توافق بین‌المللی در پی نگرانی‌های جهانی درباره آثار مخرب آلودگی جیوه شکل گرفت و ایران نیز در سال ۲۰۱۷ به آن پیوست، این کنوانسیون با هدف حفاظت از سلامت انسان و محیط زیست در برابر انتشار و رهاسازی جیوه و ترکیبات آن تدوین شده است.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست افزود: در جلسه اخیر هیأت دولت نیز یکی از ضمائم کنوانسیون میناماتا به تصویب رسید تا زمینه اجرای اقدامات مرتبط با تعهدات کشور در این زمینه فراهم شود، حرکت به سمت استفاده از جایگزین‌های مناسب و کم‌خطر برای مواد حاوی جیوه، از جمله اقداماتی است که می‌تواند به کاهش آثار زیان‌بار این فلز بر سلامت انسان، موجودات زنده و محیط زیست کمک کند.
انصاری در ادامه به آلودگی‌های ناشی از پلی‌کلربی فنیل‌ها (PCB) اشاره کرد و گفت: با مصوبات و همکاری‌های بین‌بخشی در دو دهه گذشته، به‌ویژه همکاری وزارت نیرو، سازمان حفاظت محیط زیست و دستگاه‌های مرتبط، بخش عمده‌ای از پسماندهای آلوده به این ترکیبات مدیریت و پاکسازی شده است.
وی با بیان اینکه تجربه‌های گذشته ضرورت بازنگری در نحوه تولید و مصرف مواد شیمیایی را نشان می‌دهد، افزود: استفاده بی‌رویه از مواد حاوی فلزات سنگین و ترکیبات آلی پایدار می‌تواند مخاطرات متعددی برای سلامت انسان و محیط زیست ایجاد کند؛ از این رو، شناسایی و به‌کارگیری جایگزین‌های مناسب و کم‌خطر باید مورد توجه قرار گیرد.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست با تأکید بر نقش پژوهشگران در پیشگیری از آلودگی‌ها اظهار کرد: رویکرد مدیریت محیط زیست نباید تنها به پایش آلاینده‌ها پس از انتشار محدود شود، بلکه لازم است اقدامات پیشگیرانه از مراحل اولیه تولید و در سراسر زنجیره تولید مورد توجه قرار گیرد.
وی خاطرنشان کرد: تقویت ظرفیت‌های علمی و فناورانه، توسعه پژوهش‌های کاربردی و حرکت به سمت تولید و مصرف پایدار، از ضرورت‌های اساسی کشور برای حفاظت مؤثر از محیط زیست است و همایش شیمی و محیط زیست می‌تواند زمینه مناسبی برای تقویت این مسیر فراهم کند.
انصاری با تأکید بر نقش علم در بهبود تصمیم‌گیری‌های زیست‌محیطی گفت: این نقش را می‌توان در سه محور اصلی شامل تقویت جایگاه علم در تصمیم‌گیری‌ها، توسعه پژوهش‌های مسئله‌محور و فناوری‌های پاک و تقویت مسئولیت‌پذیری مشترک دولت، دانشگاه‌ها و بخش‌های تولیدی و صنعتی دنبال کرد.
وی افزود: شکل‌گیری هم‌افزایی مؤثر میان این سه بخش می‌تواند به کاهش مشکلات زیست‌محیطی کشور کمک کند. تصمیم‌گیری دقیق و به‌موقع در مواجهه با چالش‌های محیط زیستی، به‌ویژه در شرایط اضطراری، مستلزم شناخت علمی مسائل، اتکا به شواهد معتبر و استفاده از راهکارهای متناسب با شرایط موجود است.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست با اشاره به ضرورت استفاده از داده‌های معتبر و روش‌های علمی استاندارد اظهار کرد: داده‌های قابل اتکا و روش‌های اندازه‌گیری دقیق زمانی بیشترین اثربخشی را دارند که به ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری‌ها، تدوین ضوابط، ارزیابی مخاطرات، کنترل منابع آلاینده و بهبود عملکرد اقدامات زیست‌محیطی منجر شوند. در این زمینه، دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی از ارکان اصلی ارتقای حکمرانی محیط زیست به شمار می‌روند و دستگاه‌های اجرایی نیز برای انجام وظایف خود به دانش و دستاوردهای علمی این مراکز نیاز دارند.
وی با تأکید بر ضرورت تغییر رویکرد در مدیریت آلودگی‌ها ادامه داد: باید از تمرکز صرف بر شناسایی و کنترل آلودگی پس از وقوع آن عبور کنیم و پیشگیری از تولید آلاینده‌ها و کاهش خطر از مبدأ را در اولویت قرار دهیم. تحقق این هدف مستلزم انجام پژوهش‌های هدفمند، توسعه فناوری‌های متناسب و شناخت دقیق شرایط بومی کشور است.
انصاری خاطرنشان کرد: توسعه فناوری‌هایی که با نیازها و شرایط کنونی کشور سازگار باشند و از تجربه‌های بومی نیز بهره بگیرند، می‌تواند در مدیریت مؤثرتر مسائل محیط زیستی راهگشا باشد.
وی با اشاره به ظهور آلاینده‌های جدید گفت: امروزه با طیف گسترده‌ای از آلاینده‌های نوظهور، از جمله ترکیبات دارویی و هورمونی و ریزپلاستیک‌ها مواجه هستیم که شناسایی، پایش و ارزیابی پیامدهای آنها به تحقیقات علمی و ارائه راهکارهای مؤثر نیاز دارد. جامعه علمی کشور باید برای شناخت این آلاینده‌ها و کاهش مخاطرات آنها، متناسب با شرایط و نیازهای کشور اقدام کند.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست، پیوند میان دانش، فناوری و صنعت را ضرورتی اجتناب‌ناپذیر برای دستیابی به توسعه پایدار دانست و گفت: حفاظت از محیط زیست و توسعه اقتصادی الزاماً در تعارض با یکدیگر نیستند، این تعارض زمانی شکل می‌گیرد که الگوهای تولید و مصرف، هزینه‌های زیست‌محیطی را نادیده بگیرند و منابع به‌صورت ناکارآمد مورد استفاده قرار گیرند.
وی افزود: تحقق توسعه پایدار مستلزم آن است که ملاحظات محیط زیستی از ابتدای طراحی فعالیت‌های اقتصادی مورد توجه قرار گیرند، نه اینکه پس از بروز آلودگی و خسارت، اقدامات مربوط به پاکسازی، بازسازی و احیای اکوسیستم‌ها در دستور کار قرار گیرد.
انصاری با تأکید بر ضرورت گسترش همکاری میان دانشگاه‌ها، پژوهشگران، صنایع، نهادهای تنظیم‌گر و سیاست‌گذاران اقتصادی اظهار کرد: دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی می‌توانند با توسعه راهکارهای علمی و فناوری‌های نوین، به صنایع در شناسایی مسائل و به‌کارگیری راهکارهای مناسب کمک کنند و دستگاه‌های اجرایی نیز باید از دستاوردهای علمی در تدوین ضوابط و اجرای برنامه‌های زیست‌محیطی بهره بگیرند.
وی با اشاره به وظایف سازمان حفاظت محیط زیست در این زمینه گفت: این سازمان در چارچوب وظایف قانونی خود، علاوه بر نظارت بر پیامدهای زیست‌محیطی فعالیت‌ها، پیشگیری از انتشار آلاینده‌ها، ارتقای کیفیت تصمیم‌گیری‌های مبتنی بر علم و بهبود عملکرد محیط زیستی فعالیت‌های اقتصادی را دنبال می‌کند.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست تأکید کرد: بهره‌گیری از ظرفیت‌های علمی و توسعه فناوری‌های پاک به معنای تضعیف الزامات قانونی یا چشم‌پوشی از تخلفات و مشکلات زیست‌محیطی نیست؛ بلکه نوآوری و توسعه فناوری باید در کنار رعایت قوانین و ضوابط محیط زیستی دنبال شود.
وی افزود: دستگاه‌های اجرایی بدون بهره‌گیری از دانش و شواهد علمی نمی‌توانند تصمیم‌های دقیق و ارزیابی‌های درستی داشته باشند. همچنین صنایع بدون نوآوری، فناوری‌های مناسب و مدیریت مسئولانه پیامدهای زیست‌محیطی فعالیت‌های خود، قادر نخواهند بود به الگوی پایدار و کارآمد تولید دست یابند.
انصاری در پایان با تأکید بر ضرورت توجه جامعه علمی کشور به مسائل واقعی محیط زیست ایران گفت: انتظار می‌رود پژوهشگران، در کنار توسعه مرزهای دانش، به نیازهای عینی کشور نیز توجه ویژه داشته باشند. یکی از مسائل مهم کنونی، آلودگی‌های ناشی از دو جنگ تحمیلی اخیر است که برای بررسی ابعاد و پیامدهای آن و یافتن راهکارهای علمی و کاربردی، به همکاری دانشمندان و پژوهشگران نیاز داریم.
انصاری با تأکید بر ضرورت مشارکت جامعه علمی در مدیریت پیامدهای زیست‌محیطی جنگ گفت: انتظار می‌رود پژوهشگران و متخصصان کشور در زمینه شناسایی، پاکسازی، بازسازی و احیای مناطق آسیب‌دیده از آلودگی‌های نفتی، به‌ویژه در استان‌های جنوبی، راهکارهایی ارائه دهند که آثار و پیامدهای این آلودگی‌ها بر طبیعت به حداقل برسد.
وی افزود: شناسایی و ارزیابی مخاطرات ناشی از آلاینده‌های نوظهور و بررسی پیامدهای تغییر اقلیم نیز از دیگر حوزه‌هایی است که به مشارکت فعال پژوهشگران نیاز دارد؛ به‌ویژه آنکه کشور ما به دلیل قرار گرفتن در منطقه‌ای آسیب‌پذیر، به‌شدت از پیامدهای تغییر اقلیم تأثیر می‌پذیرد.
رئیس سازمان حفاظت محیط زیست ادامه داد: ارزیابی علمی سیاست‌ها و اقدامات زیست‌محیطی می‌تواند به افزایش اثربخشی برنامه‌ها کمک کند و در این مسیر، انتظار می‌رود جامعه علمی کشور مشارکت فعالی داشته باشد.
انصاری با اشاره به آمادگی این سازمان برای تقویت همکاری با مراکز علمی و پژوهشی اظهار کرد: سازمان حفاظت محیط زیست تلاش می‌کند از ظرفیت‌های علمی کشور بیش از گذشته در تصمیم‌گیری‌ها و سیاست‌گذاری‌ها بهره بگیرد و ارتباط میان دستگاه‌های اجرایی، نهادهای سیاست‌گذار و مراکز علمی و پژوهشی را تقویت کند.
وی تأکید کرد: مسئولیت ما تنها به مدیریت مسائل موجود محدود نمی‌شود، بلکه پیشگیری از مخاطرات قابل اجتناب و جلوگیری از انتقال هزینه‌های زیست‌محیطی به نسل‌های آینده نیز بخشی از مسئولیت مشترک ماست.
منبع: ایرنا
محیط زیستلینک کوتاه :