تحقیق و توسعه در خط مقدم تولید

منیر حضوری– در این رویداد که با تمرکز بر نقش تحقیق و توسعه به عنوان حلقه ارزش‌آفرین در زنجیره معدن و صنایع معدنی برگزار شد، دکترمسعود سمیعی‌نژاد، معاون وزیر صمت و رئیس هیئت عامل ایمیدرو ، دکتر محمدرضا خانمحمدی استاد تمام دانشگاه بین المللی امام خمینی، دکتر محمد عطاردیان، دکتر مجید وفایی فرد، دکتر لیلا نوایی، مهندس آرمان خالقی، دکتر سعید شجاعی و دکتر علی اصغر توفیق به ایراد سخنرانی پرداختند.

در این همایش ، ضمن قدردانی از مدیران و فعالان دلسوز  از مهندس نعمت زاده گرفته تا دکتر غضنفری که سالها همراه توسعه و نوآوری در بخش صنعت و معدن کشور بوده اند، از حامیان ماندگار تحقیق و توسعه در صنعت و معدن ایران قدردانی شد و به یادبود تندیس هایی به مدیران برتر اهدا گردید. مدعوین  این همایش از توانمندان و افراد به نام در عرصه تحقیق و توسعه در صنایع کشور و از فعالان اقتصادی و مدیران حامی تحقیق و توسعه  بودند که به عنوان کسانی که سالها پای تحقیق و توسعه در کشور ایستاده اند مورد  قدردانی قرار گرفتند.  گفتنی است، جایگاه تحقیق و توسعه در افزایش بهره‌وری، پیشرفت‌های فناورانه و گسترش ارزش‌آفرینی در زنجیره تولید از مواردی بود که در این همایش مورد توجه قرار گرفت.

گفتنی است، تحقیق و توسعه در صنایع و معادن دیگر نمی‌تواند به واحدی حاشیه‌ای، مجموعه‌ای از پروژه‌های دانشگاهی یا هزینه‌ای بدون خروجی مشخص محدود بماند؛ آنچه از سخنان کارشناسان و مدیران حاضر در هفدهمین همایش تحقیق و توسعه صنایع و معادن ایران برمی‌آید، این است که این مهم باید مستقیما به حل مسئله، کاهش هزینه، افزایش بهره‌وری، توسعه فناوری و ارتقای رقابت‌پذیری بنگاه‌ها منجر شود. در شرایطی که صنایع با محدودیت انرژی، افزایش هزینه‌های عملیاتی، فرسودگی تجهیزات، محدودیت منابع مالی و دشواری دسترسی به فناوری‌های خارجی روبه‌رو هستند، سرمایه‌گذاری فیزیکی به‌تنهایی پاسخگو نیست و توسعه دانش، نوآوری، فناوری و نیروی انسانی متخصص باید به بخش اصلی راهبرد شرکت‌ها تبدیل شود.

هوش مصنوعی؛ میان صنعت، درمان و نوآوری

دکتر محمدرضا خان‌محمدی با اشاره به ضرورت نگاه عملیاتی به هوش مصنوعی گفت: می‌توان ساعت‌ها درباره تعریف هوش مصنوعی، ماشین‌لرنینگ، دیپ لرنینگ و سایر مفاهیم صحبت کرد، اما آنچه برای صنعت اهمیت بیشتری دارد، این است که این ابزارها در عمل چگونه می‌توانند مسئله‌ای واقعی را حل کنند.

وی افزود: در همین زمینه می‌توان به گزارش مفصلی از MIT در حوزه استفاده از هوش مصنوعی در آموزش و یادگیری اشاره کرد که در سال ۲۰۲۶ منتشر شده است. این گزارش نمونه‌ای از تغییر نگاه به هوش مصنوعی از یک موضوع صرفا نظری به ابزاری کاربردی است.

وی ادامه داد: حتی باید توجه داشت که جهان ممکن است در سال‌های آینده از شکل فعلی هوش مصنوعی نیز عبور کند و حوزه‌های علمی جدیدی مانند «فوتوساینس» نگاه امروز ما به این فناوری را تغییر دهند. بنابراین آنچه امروز درباره هوش مصنوعی مطرح می‌شود، پایان مسیر نیست.

خان‌محمدی در توضیح کارکرد هوش مصنوعی در صنعت گفت: یکی از مهم‌ترین کاربردهای هوش مصنوعی، کمک به رسیدن به نقطه بهینه است. در هر فرآیند صنعتی مجموعه‌ای از عوامل و متغیرها وجود دارد؛ برای نمونه، در سنتز یک کاتالیست، دوز مواد، شرایط واکنش و عوامل مختلف می‌توانند روی نتیجه نهایی اثر بگذارند.

وی افزود: هوش مصنوعی و روش‌های یادگیری ماشین می‌توانند این متغیرها را بررسی کنند و ما را به نقطه بهینه نزدیک کنند. اما مسئله مهم این است که گاهی آنچه به آن می‌رسیم صرفا یک «لوکال اپتیموم» یا نقطه بهینه محلی است، در حالی که صنعت برای رقابت واقعی باید به سمت «گلوبال اپتیموم» یا نقطه بهینه جهانی حرکت کند.

وی تاکید کرد: ممکن است یک پروژه در ظاهر تمام عوامل اصلی را بررسی کرده باشد، اما نتیجه مطلوب حاصل نشود؛ دلیل آن می‌تواند این باشد که برهم‌کنش میان عوامل به‌درستی دیده نشده است. هوش مصنوعی در همین نقطه می‌تواند به صنعت کمک کند تا از بررسی جداگانه متغیرها عبور کرده و روابط پیچیده میان آنها را تحلیل کند.

وی گفت: کاربرد هوش مصنوعی در صنعت را می‌توان در دو سطح دید؛ نخست حل مشکلات جاری و دوم توسعه آینده‌نگرانه. خان‌محمدی افزود: گاهی صنعت با یک مسئله فوری مواجه می‌شود؛ برای مثال محصولی دچار افت کیفیت می‌شود یا فرآیند تولید از شرایط معمول خارج می‌شود. در این شرایط هوش مصنوعی می‌تواند به شناسایی علت و اصلاح فرآیند کمک کند.

وی ادامه داد: در حالت دوم ممکن است صنعت در حال حاضر مشکل خاصی نداشته باشد، اما بخواهد در بازار جهانی قدرت رقابت پیدا کند. در این مرحله، هوش مصنوعی به ابزاری برای نوآوری تبدیل می‌شود.

ضرورت پیوند پایدار صنعت، دانشگاه و شرکت‌های دانش‌بنیان

همچنین محمدمسعود سمیعی‌نژاد، معاون وزیر صنعت، معدن و تجارت و رئیس هیأت عامل سازمان توسعه و نوسازی معادن و صنایع معدنی ایران (ایمیدرو) گفت: توسعه فناوری‌های اکتشافی و حفاری‌های پیشرفته را از محورهای مهم تحقیق و توسعه در بخش معدن برشمرد و گفت: فناوری‌های نوین با ارتقای کیفیت داده‌های اکتشافی، افزایش سرعت عملیات و کاهش هزینه‌های شناسایی و ارزیابی ذخایر در اعماق بیشتر، زمینه توسعه فعالیت‌های معدنی را فراهم می‌کنند.

وی همچنین با اشاره به وجود ذخایر کم‌عیار و پیچیدگی‌های کانی‌شناسی در بخشی از منابع معدنی کشور، توسعه روش‌های نوین فرآوری را ضروری دانست و افزود: این فناوری‌ها می‌توانند امکان بهره‌برداری اقتصادی از ذخایری را فراهم کنند که پیش‌تر توجیه اقتصادی نداشتند.

معاون وزیر صمت با تأکید بر ضرورت مدیریت منابع آب و انرژی در صنایع معدنی تصریح کرد: توسعه فناوری‌های کم‌آب‌بر، بازیافت و بازچرخانی آب در کارخانه‌های فرآوری و بهینه‌سازی مصرف انرژی، علاوه بر کاهش هزینه‌های تولید، نقش مهمی در افزایش رقابت‌پذیری محصولات معدنی ایران دارد.

به گفته وی، میزان کاهش هزینه‌ها، صرفه‌جویی در مصرف منابع، افزایش بازیابی و ارتقای کیفیت محصولات باید از شاخص‌های اصلی ارزیابی اثربخشی فعالیت‌های تحقیق و توسعه در صنایع معدنی باشد.

سمیعی‌نژاد با اشاره به ظرفیت علمی دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی کشور و نیازهای فناورانه شرکت‌های معدنی، فاصله میان فعالیت‌های پژوهشی و نیازهای عملیاتی صنعت را یکی از چالش‌های این حوزه دانست و بر ضرورت تبدیل مسائل واقعی و اولویت‌دار شرکت‌های معدنی به محور پژوهش‌های دانشگاهی تأکید کرد.

وی ایجاد مراکز مشترک تحقیق و توسعه با اهداف مشخص، بودجه پایدار، برنامه اجرایی و شاخص‌های قابل‌اندازه‌گیری را از راهکارهای تقویت همکاری صنعت و دانشگاه برشمرد و حمایت مؤثر از شرکت‌های دانش‌بنیان فعال در حوزه فناوری‌های معدنی را ضروری دانست.

ضرورت استفاده از هوش مصنوعی در صنعت

در ادامه دبیرکل خانه صنعت، معدن و تجارت ایران با تاکید بر ضرورت بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، هوش مصنوعی و هوش تجاری در بخش معدن گفت: در شرایط دشوار اقتصادی و محدودیت دسترسی به منابع و تجهیزات، شناسایی دقیق نیازهای صنعتی، تبادل اطلاعات و سرمایه‌گذاری هدفمند در تحقیق و توسعه، از الزامات حفظ و تقویت توان تولید کشور است.

آرمان خالقی  با اشاره به شرایط پیچیده پیش روی بنگاه‌های اقتصادی اظهار کرد: تحریم‌ها، تورم، رکود و محدودیت‌های فزاینده در ارتباط با شرکای تجاری خارجی، تامین مواد اولیه، تجهیزات و ماشین‌آلات مورد نیاز تولید را دشوارتر کرده است. در چنین شرایطی، بنگاه‌های اقتصادی باید به‌جای انفعال، با شناسایی دقیق چالش‌ها و طراحی راهکارهای عملی، مسیر عبور از محدودیت‌ها را هموار کنند.

وی افزود: در این شرایط، توسعه فناوری و تقویت واحدهای تحقیق و توسعه اهمیت ویژه‌ای پیدا می‌کند؛ چرا که بخشی از نیازهای فناورانه و تجهیزاتی صنایع را می‌توان از طریق توسعه توان داخلی، همکاری با مراکز علمی و تعریف پروژه‌های مشترک برطرف کرد.

لزوم عبور از شعار به به شاخص‌های قابل اندازه‌گیری

مجید وفایی‌فرد مدیر مرکز نوآوری معادن و صنایع معدنی ایران (ایمینو) در تشریح اهداف جایزه میتا اظهار کرد: توسعه نوآوری در صنایع معدنی تنها با سرمایه‌گذاری در فناوری محقق نمی‌شود؛ بلکه نیازمند شناخت دقیق ظرفیت‌ها، ارزیابی عملکرد شرکت‌ها و ایجاد سازوکارهای علمی برای هدایت فعالیت‌های تحقیق و توسعه است.

وی با اشاره به طراحی مدل ارزیابی جایزه میتا با همکاری دانشگاه صنعتی امیرکبیر افزود: این مدل با بهره‌گیری از چارچوب‌های بین‌المللی و با توجه به ویژگی‌های بومی صنعت معدن کشور، بر پایه ۹۱ شاخص ارزیابی و ۳۲ شاخص ترکیبی تدوین شده است و چهار بعد اصلی منابع، فعالیت‌های نوآورانه، خروجی‌های نوآوری و پیامدهای آن را مورد بررسی قرار می‌دهد.

وفایی‌فرد با تشریح اقدامات اجرایی صورت‌گرفته در این طرح گفت: در نخستین دوره جایزه میتا، ۱۰ شرکت و مجموعه بزرگ معدنی و صنعتی برای ارزیابی انتخاب شدند و بیش از ۳۰ جلسه تخصصی با شرکت‌های هدف برگزار شد. همچنین ۲۰ ارزیاب خبره طی ۳۰ ساعت آموزش تخصصی برای اجرای فرآیند ارزیابی آماده شدند.

وی ادامه داد: نتایج این ارزیابی‌ها علاوه بر ارائه تصویری از وضعیت نوآوری در شرکت‌های مورد مطالعه، می‌تواند مبنایی برای شناسایی نقاط قوت و ضعف، تدوین برنامه‌های توسعه فناوری و ارتقای بهره‌وری در بنگاه‌های معدنی و صنعتی باشد.

 

 

اخبار برگزیدهصنعت و معدن