جنگ ایران و آمریکا به کجا خواهد رسید؟ | ترامپ با پنیر سوییسی جنگ را تمام میکند؟

تریتا پارسی، تحلیلگر و پژوهشگر مسائل ایران و آمریکا در یادداشتی در نشریه فارن پالیسی استدلال میکند که محتملترین مسیر پیشروی تقابل ایران و آمریکا نه ازسرگیری جنگ و نه دستیابی به توافق صلح، بلکه شکلگیری وضعیتی بینابینی است که در آن دونالد ترامپ بدون پذیرش رسمی شکست یا انعقاد توافق، بهتدریج از منازعه فاصله میگیرد و همزمان اجرای تحریمها و محاصره اقتصادی ایران را بهطور غیررسمی تضعیف میکند. در این سناریو که آن را «راهحل پنیر سوئیسی» مینامد، تحریمها در ظاهر پابرجا میمانند، اما اجرای آنها به اندازهای سست میشود که روابط تجاری و سرمایهگذاری ایران با کشورهای آسیایی و خاورمیانه گسترش یابد.
جهان صنعت نیوز – دونالد ترامپ در اوایل ماه جاری میلادی با مجموعهای از گزینههای نظامی برای مقابله با ایران مواجه شد، اما هیچیک را نپذیرفت. او همچنین بسته پیشنهادی مذاکراتی را که روی میز قرار داشت، رد کرد و در عوض تصمیم گرفت با تشدید محاصره اقتصادی، فشار بر ایران را افزایش دهد. با این حال، این برداشت که ترامپ گزینه نظامی را بهطور کامل کنار گذاشته یا به توافق نزدیک شده است، زودهنگام خواهد بود. به اعتقاد تریتا پارسی، محتملترین مسیر این است که ترامپ نه جنگ را از سر بگیرد و نه منازعه را بهطور واقعی حل کند بلکه بهتدریج از آن فاصله بگیرد و همزمان فشار اقتصادی بر ایران را کاهش دهد.
از زمان انتخابات میاندورهای آمریکا، فشارها بر ترامپ برای ازسرگیری جنگ بهشدت افزایش یافته است. در این میان، بنیامین نتانیاهو، نخستوزیر اسرائیل، میداند که مجموعهای از عوامل میتواند توانایی ترامپ برای آغاز مجدد عملیات نظامی علیه ایران را محدود کند.
نخستین عامل، وضعیت سیاسی خود نتانیاهو است. او ممکن است تنها چند هفته دیگر در مقام نخستوزیر موقت اسرائیل باقی بماند. اگر گادی آیزنکوت بتواند طی هفتههای آینده دولت جدیدی تشکیل دهد، نتانیاهو نخستوزیری را از دست خواهد داد و رویای دیرینه او برای درهمشکستن ساختار سیاسی ایران نیز با مانع جدی مواجه میشود.
همزمان، شماری از مقامهای سابق و فعلی اسرائیل، از آویگدور لیبرمن تا ایهود باراک، درباره احتمال اقدام تحریکآمیز نتانیاهو هشدار دادهاند. نگرانی آنها این است که نتانیاهو از سر استیصال، دست به اقدامی نظامی بزند تا ایران را به واکنشی در مقیاس گسترده وادار کند؛ واکنشی که زمینه آغاز جنگ را فراهم کرده و تشکیل دولت جدید در اسرائیل را مختل یا متوقف کند. از نگاه این تحلیلگر سیاسی، نخستوزیر آینده اسرائیل احتمالاً نه وسواس نتانیاهو درباره ایران را خواهد داشت و نه به اندازه او در مدیریت و اثرگذاری بر نظام سیاسی آمریکا مهارت خواهد داشت.
محدودیتهای سیاسی و نظامی آمریکا
دومین عامل محدودکننده، تغییر ترکیب سیاسی کنگره آمریکاست. طی دو ماه آینده، توان مانور ترامپ با روی کار آمدن کنگرهای تحت کنترل دموکراتها محدودتر خواهد شد؛ کنگرهای که میتواند با قطع منابع مالی، ادامه جنگ را با مانع مواجه کند.
عامل سوم نیز وضعیت سیاسی پیت هگست، وزیر دفاع آمریکاست. اگرچه او هفته گذشته از تلاش برای استیضاح جان سالم به در برد، اما آینده سیاسیاش همچنان متزلزل است.
با وجود این محدودیتها، کاهش احتمال وقوع جنگ لزوماً به معنای افزایش احتمال دستیابی به توافق نیست. چندین مانع اساسی شامل ذخایر اورانیوم غنیشده ایران، آینده برنامه غنیسازی، دستیابی به آتشبس منطقهای، نحوه رفع تحریمها و هزینه سیاسی توافق برای ترامپ همچنان بر سر راه مذاکرات قرار دارد. مجموعه این مسائل، هم دستیابی به توافق و هم حفظ و اجرای پایدار آن را دشوار میکند.
سناریوی سوم؛ نه جنگ و نه صلح
محتملترین سناریو ممکن است نه جنگ باشد و نه صلح؛ بلکه وضعیتی متفاوت از مسیر محاصره اقتصادی باشد که ترامپ پیشتر انتخاب کرده بود.
در این سناریو، جنگ اقتصادی و محاصره ایران در نهایت بیشتر به مجموعهای از مواضع و اعلامیههای رسمی شباهت خواهد داشت تا یک سیاست اجرایی مؤثر. ترامپ پیروزی را اعلام میکند، از جنگ و صلح فاصله میگیرد، نیروهای نظامی آمریکا را خارج میکند، میز مذاکره را ترک میکند و در عین حال بر پابرجا ماندن محاصره و تحریمها تأکید خواهد کرد؛ اما در عمل اجازه میدهد این محدودیتها بهتدریج کارکرد و اثرگذاری خود را از دست بدهند.
پیامد این رویکرد، کاهش تدریجی فشار ناشی از محاصره و تضعیف آرام اجرای تحریمها خواهد بود. کشورهای آسیایی و خاورمیانه بهتدریج تجارت و سرمایهگذاری خود در ایران را افزایش میدهند و سطح مبادلات آنها میتواند بهمراتب از میزان فعلی فراتر برود.
در نتیجه این تحول تدریجی، نوعی تعادل جدید و شکننده شکل میگیرد. در این وضعیت، اجرای تحریمها به اندازهای جدی باقی میماند که آمریکا بتواند مدعی حفظ ساختار تحریمی شود، اما در عمل آنقدر سست خواهد بود که ایران نیز انگیزهای برای برهم زدن وضعیت موجود نداشته باشد.
این تحلیلگر سیاسی این وضعیت را «سناریوی پنیر سوئیسی» مینامد؛ زیرا ساختار تحریمها همچنان در ظاهر پابرجاست، اما اجرای آن بهتدریج با حفرهها و استثناهای متعدد مواجه میشود. از نگاه او، این تنها گزینهای است که به ترامپ امکان میدهد بدون حلوفصل منازعه، از آن فاصله بگیرد. اگر آمریکا واقعاً محاصره و تحریمها را بدون تغییر حفظ کند، دو کشور همچنان در یک تقابل فرسایشی و دائمی باقی خواهند ماند؛ وضعیتی که همواره در آستانه جنگ قرار دارد. در چنین شرایطی، تداوم تنش در نهایت به درگیری نظامی دیگری منجر خواهد شد و اساساً هدف فاصله گرفتن از جنگ را بیاثر میکند.
چرا توافق صلح در اولویت ترامپ نیست؟
پارسی تأکید میکند که سناریوی پنیر سوئیسی در مقایسه با دستیابی به توافق صلح، گزینه مطلوبی نیست. توافقی که بتواند به ۴۷ سال خصومت پایان دهد، اهداف منع اشاعه تسلیحات هستهای را حفظ کند، اقتصاد ایران را به روی شرکتهای آمریکایی بگشاید و ثبات منطقهای را تقویت کند، بهمراتب بیشتر در راستای منافع آمریکا خواهد بود.
با این حال، گزینه فاصله گرفتن از منازعه برای ترامپ یک مزیت سیاسی مهم دارد. او را از پذیرش توافقی که میتواند بهمنزله آشکار شدن شکست جنگش تلقی شود، معاف میکند. پارسی در این زمینه به یادداشت تفاهم اسلامآباد اشاره میکند که منتقدان آن را نشانهای از شکست آمریکا میدانستند.
از نگاه پارسی، اولویت ترامپ دیگر دستیابی به بیشترین امتیاز ممکن نیست، بلکه جلوگیری از واگذاری امتیاز است. به همین دلیل، او ممکن است گزینهای را ترجیح دهد که بهجای حلوفصل اختلافات، هزینه سیاسی و دیپلماتیک عقبنشینی را به حداقل برساند.
این سناریو بهگونهای طراحی شده است که هیچیک از طرفها به پیروزی کامل دست پیدا نمیکنند، اما در عوض از بدترین پیامدهای مورد انتظار خود دور میمانند. ترامپ از یک توافق تحقیرآمیز و همچنین گرفتار شدن در جنگی فرسایشی و غیرضروری اجتناب میکند. تهران نیز از ویرانی ناشی از حمله مشترک آمریکا و اسرائیل به زیرساختهای حیاتی و شریانهای انرژی خود فاصله میگیرد.
این تحلیلگر سیاسی همچنین به تغییر نگرش افکار عمومی ایران در حمایت از دستیابی به تسلیحات هستهای اشاره میکند. از نظر او، با توجه به این تغییر نگرش، تصمیمگیران ایرانی نیز ممکن است از کاهش عملی و نسبی تحریمها استقبال کنند؛ بدون آنکه ناچار باشند ذخایر اورانیوم غنیشده خود را واگذار کنند یا امتیازهای هستهای دیگری بدهند.
اسرائیل نیز ممکن است با این وضعیت کنار بیاید
اسرائیل نیز ممکن است در نهایت با چنین وضعیتی احساس آسودگی کند. بدترین سناریو از نگاه اسرائیل، دستیابی آمریکا و ایران به یک توافق دیپلماتیک بزرگ است که بتواند به آشتی میان دو دشمن دیرینه منجر شود. در سناریوی پیشنهادی، چنین توافقی همچنان از دستور کار خارج میماند و احتمال وقوع درگیری مجدد میان ایران و آمریکا نیز حفظ میشود.
البته رهبران اسرائیل کاهش فشار تحریمها را قطعاً یک عقبنشینی و زیان تلقی خواهند کرد، اما از نگاه پارسی، این وضعیت همچنان از توافقی که کل ساختار تحریمها را از بین ببرد، مطلوبتر است. علاوه بر این، اسرائیل ممکن است محاسبه کند که چنین وضعیتی همچنان فرصتهای متعددی برای تشدید تحریمها یا حتی سوق دادن تحولات به سمت جنگ فراهم میکند.
در مجموع، سناریوی پنیر سوئیسی برای هیچیک از طرفها بهترین گزینه نیست، اما میتواند کمهزینهترین مسیر برای همه آنها باشد.
تعادل شکننده تا سال ۲۰۲۹
پارسی معتقد است این سناریو، برخلاف تصور اولیه، ممکن است از پایداری بیشتری برخوردار باشد؛ حتی اگر منازعه ایران و آمریکا همچنان حلنشده باقی بماند.
اگر این تعادل ناپایدار تا سال ۲۰۲۹ دوام بیاورد، رئیسجمهور بعدی آمریکا با یک انتخاب اساسی مواجه خواهد شد. یا تنشها را با هدف دستیابی به توافقی بهتر دوباره شعلهور کند، یا وضعیت موجود را بپذیرد و توجه خود را به بحرانهای متعدد دیگری معطوف کند که آمریکا با آنها روبهرو است. از نگاه این تحلیلگر سیاسی، برای اغلب روسایجمهور، انتخاب میان این دو مسیر چندان دشوار نخواهد بود.
پارسی معتقد است مجموعهای از ویژگیهای شخصیتی و سیاسی ترامپ میتواند او را به سمت پذیرش این سناریو سوق دهد. ناتوانی در پذیرش شکست، ترس از آنکه بازنده به نظر برسد، بیمیلی به دیپلماسی پیچیده، تمرکز بر پیشی گرفتن از توافق هستهای برجام در دوره باراک اوباما و همچنین امتناع ایران از ارائه راه خروجی که بتواند اعتبار و وجهه سیاسی او را حفظ کند.
بر این اساس، ترامپ ممکن است در نهایت پیروزی غیرواقعی اعلام کند و گزینه فاصله گرفتن از منازعه به شیوه پنیر سوئیسی را بپذیرد؛ نه به این دلیل که این تصمیم هوشمندانهترین راهبرد است، بلکه چون کمهزینهترین راه خروج از وضعیتی است که خود در آن گرفتار شده است.
پیشنهاد ویژهسیاسیلینک کوتاه :