دیپلماسی در ایستگاه ابهام؛ توافقی در راه است یا مدیریتِ تنش؟

فاطمه عباسی – جهان‌صنعت نیوز: با گذشت مدتی از آخرین دور گفت‌وگوها میان ایران وآمریکا، همچنان ارزیابی‌ها درباره چشم‌انداز این روند دوگانه است. اگرچه برخی ناظران ادامه مسیر دیپلماتیک را نشانه‌ای از تمایل دو طرف به کنترل تنش می‌‌دانند اما اختلافات بنیادین و بی‌اعتمادی متقابل،دستیابی به توافقی پایدار را پیچیده کرده است. در همین زمینه، امیرعلی ابوالفتح، کارشناس مسائل آمریکا، در گفت‌وگو با ما به تحلیل وضعیت کنونی مذاکرات و چشم‌انداز پیش ‌رو پرداخته است.

مذاکره ادامه دارد؛ اما توافق چقدر محتمل است؟

ابوالفتح با نگاهی واقع‌گرایانه به روند موجود می‌گوید: «اینکه مسیر گفت‌وگو باز مانده، اتفاق مثبتی است. درشرایطی که منطقه با بی‌ثباتی‌های متعدد مواجه است، باز بودن کانال‌های ارتباطی اهمیت زیادی دارد. اما بازبودن مسیر مذاکره به معنای نزدیک بودن توافق نیست.» او تأکید می‌کند که از ابتدا نیز رسیدن به توافق جامع کار آسانی نبوده است. «اختلافات عمیق است و هر دوطرف مطالبات و خطوط قرمزی دارند که به سادگی قابل جمع نیست. اگر بخواهم صریح بگویم، همچنان نسبت به شکل‌گیری توافقی که رضایت کامل ایران را جلبکند، خوش‌بین نیستم.»

به گفته این تحلیل‌گر، در شریط فعلی حتی اگر مذاکرات صرفاً به کاهش احتمال برخورد نظامی یا مدیریت سطح تنش‌ها منجر شود، باید آن را یک دستاورد نسبی دانست. «گاهی در دیپلماسی، جلوگیری از بدتر شدن وضعیت، خود یک موفقیت است.»

تهدید و مذاکره؛ دو ابزار در یک مسیر

در ماه‌های اخیر، هم‌زمان با گفت‌وگوها، ادبیات تهدیدآمیزی نیز از سوی برخی مقامات آمریکایی مطرح شده است. ابوالفتح این وضعیت را متناقض نمی‌‌داند. «در روابط بین‌الملل، تهدید و مذاکره اغلب مکمل یکدیگرند. کشورها با استفاده هم‌زمان از ابزار فشار وابزار دیپلماسی تلاش میکنند موقعیت خود را در میز چانه‌زنی تقویت کنند.»

او توضح می‌‌دهد: «وقتی از گزینه نظامی صحبت می‌‌شود یا ایران بر توانمندی‌های دفاعی خود تأکید ‌می‌کند، این‌ها خارج از چارچوب مذاکره نیست. این پیام‌‌ها بخشی از فرآیند چانه‌زنی است. مذاکره فقط در اتاق‌های رسمی و پشت میزهای دیپلماتیک اتفاقنمی‌افتد؛ در عرصه رسانه، بیانیه‌ها و حتی قدرت‌نمایی‌های نظامی هم ادامه دارد.»

به باور او، پذیرش ادامه گفت‌وگو از سوی آمریکا باید در چارچوب محاسبه هزینه و فایده تحلیل کرد. «هیچ ‌یک از طرفین نسبت به پیامدهای یک تقابل مستقیم بی‌اطلاع نیستند. دیپلماسی، حتی درسطح حداقلی، می‌‌تواند از تشدید بحران جلوگیری کند.»

مستقیم یا غیرمستقیم؛ مسئله اصلی اراده است

یکی از بحث‌های مطرح‌ شده درباره نحوه گفت‌وگوها،مستقیم یا غیر مستقیم بودن آن است. اما ابوالفتح این موضوع را تعیین‌کننده نمی‌‌داند. «ایران و آمریکا سال‌هاست مواضع خود را به‌طور علنی اعلام کرده‌اند. اختلاف بر سر این نیست که طرف مقابل چه می‌خواهد؛مسئله این است که آیا حاضر است برای رسیدن بهنقطه مشترک، انعطاف نشان دهد یا نه.»

او ادامه می‌‌دهد: «حتی اگر مذاکره مستقیمی هم انجام شود، تا زمانی که فاصله مطالبات زیاد است، نتیجه متفا‌وتی حاصل نخواهد شد. شکل مذاکره اهمیت ثانویه دارد. مهم، وجود اراده سیاسی برای رسیدن  بهتوافق است.»

به گفته این کارشناس مسائل آمریکا، گره اصلی در«ایجاد فصل مشترک» است. «هر طرف سقف خواسته‌های خود را بالا تعریف کرده است. کاهش این سقف‌‌ها و نزدیک شدن به یک حد میانی، نیازمند تصمیم‌‌های سیاسی دشوار است؛ تصمیم‌هایی که هنوز نشانه روشنی از آنها دیده نمیشود.»

چشم‌انداز پیش رو؛ توافق یا مدیریت تنش؟

ابوالفتح در جمع‌بندی تحلیل خود تأکید می‌‌کند که آینده مذاکرات به چند عامل کلیدی وابسته است: تحولات منطقه‌ای، شرایط داخلی دو کشور و میزان آمادگی  برای پذیرش هزینه‌های مصالحه. «توافق زمانی شکل می‌گیرد که هر دو طرف به این جمع‌بندی برسند که ادامه وضعیت موجود پرهزینه‌تر از امتیاز دادن محدود است.» او معتقد است در حال حاضر، بیش از آنکه نشانه‌ای ازحرکت به سوی یک توافق جامع دیده شود، نشانه‌هاییاز تلاش برای «مدیریت تنش» مشاهده می‌شود. «این هم می‌تواند یک هدف واقع‌بینانه باشد. شاید درکوتاه‌مدت، جلوگیری از تشدید بحران و حفظ ثبات نسبی اولویت بالاتری نسبت به توافق بزرگ داشته باشد.»

در نهایت، این تحلیل‌گر مسائل آمریکا تأکید می‌کند که مذاکره یک فرآیند است، نه یک رویداد. «گاهی مذاکرات طولانی و فرسایشی می‌شود، اما همین تداوم ارتباط، از خطاهای محاسباتی جلوگیری می‌کند. آینده مشخص خواهد کرد که این مسیر به یک توافق ملموس منتهی می‌شود یا صرفاً به چارچوبی برای کنترل بحران محدود می‌ماند.» به گفته ابوالفتح، آنچه اکنون اهمیت دارد، حفظ عقلانیت در تصمیم‌گیری و پرهیز از اقداماتی است که می‌تواند مسیر دیپلماسی را به بن‌بست بکشاند؛ مسیری که هرچند دشوار و مبهم است، اما همچنان کم‌هزینه‌ترین گزینه در برابر سناریوهای پرتنش‌تر به شمار می‌رود.

اخبار برگزیدهسیاسی