خطای استراتژیک ترامپ؛ جنگ ایران و آمریکا، افقی است نه عمودی
تصویر رایج در واشنگتن این است که میتوان با ضربه محدود و فشار نظامی، تهران را وادار به امتیازدهی کرد، بدون آنکه جنگی بزرگتر شکل بگیرد. اما این نگاه، منطق راهبردی ایران را اشتباه متوجه شده است. تجربه جنگ اوکراین و بهکارگیری پهپادهای شاهد نشان داده ایران به الگویی از جنگ مبتنی بر فرسایش و مداومت رسیده است. همزمان، زبان سیاسی ایدئولوژیک حاکم بر تهران از خویشتنداری تاکتیکی به مواجهه تغییر کرده و در چنین چارچوبی، حمله محدود نه پیام قدرت، بلکه حملهای که پاسخ میخواهد تلقی میشود. نتیجه این شکاف فهم، افزایش احتمال تشدید افقی است که به معنای گسترش درگیری در چند جبهه و چند میدان است و لزوما تشدید عمودی در یک محور واحد نخواهد بود.
جهان صنعت نیوز – در بسیاری از بحثهای امنیتی جدید، یک واقعیت ساده قرار گرفته شده است؛ ایران سالهاست روی ابزارهایی سرمایهگذاری کرده که هدفشان کنترل سریع میدان نبرد نیست، بلکه فرسودهکردن طرف مقابل در طول زمان است. پهپاد شاهد در اوکراین دقیقترین یا پیشرفتهترین سلاح نبود اما ارزشش در تکرار، تعداد و فشار پیوسته بود؛ سلاحی که آزار ایجاد میکند تا پدافند را خسته کند. همین میدان نبرد، برای ایران کارکرد آزمون عملی هم داشت. روسیه با تجربه جنگ واقعی، روشهای بهینهسازی و بهبود کارآمدی را بهتدریج به کار گرفت و اثرگذاری پهپادها را افزایش داد؛ یعنی برد و پیامد عملیاتی آنها گستردهتر شد.
این الگو بعدتر در مواجهههای چندسال اخیر ایران و اسرائیل نیز خود را نشان داد. ترکیب پهپادها و موشکهای کماثرتر میتواند لایههای مختلف رهگیری را درگیر و مصرفی کند و در نهایت، مسیر را برای برخورد سامانههای سنگینتر باز کند.در نتیجه نقطه اتکای ایران تابآوری و تداوم است، نه دقت یکباره.
بحران امروز و تکرار الگوی فشار-مذاکره
در شرایطی که حضور نظامی آمریکا پیرامون ایران در حال افزایش است و همزمان نشانههایی از گشودن مسیر دیپلماسی دیده میشود، تنشها به سرعت به فضایی شبیه هفتههای منتهی به جنگ ۱۲ روزه نزدیک میشود؛ زمانی که درست در آستانه آغاز دور تازهای از گفتوگوها، جنگ جدیدی میان ایران و اسرائیل آغاز شد.
در آن دوره، منطق مذاکرات از دید تهران این بود که عدن دستیابی به سلاح هستهای قابل پذیرش است، اما غنیسازی صفر یعنی توافقی در کار نیست. در مقابل، واشنگتن با فرض معکوس وارد شد. تنها مسیر معتبر برای تضمین نبود سلاح هستهای، غنیسازی صفر است. اختلاف صرفاً فنی یا ایدئولوژیک نبود؛ هر طرف تعریف متفاوتی از ثبات داشت. از آن زمان نیز تغییر بنیادینی رخ نداده است. ایران همچنان زیر فشار فزاینده نظامی مذاکره میکند و در همان حال، مقامات ایرانی تکرار میکنند که دیپلماسی میتواند جلوی جنگ را بگیرد؛ درست همان چیزی که پیش از شروع جنگ ایران اسرائیل هم گفته میشد. در سوی مقابل، رئیسجمهور آمریکا هشدار میدهد ایران فقط چند روز برای رسیدن به توافق فرصت دارد.
چرا حمله محدود الزاماً محدود نمیماند؟
در واشنگتن این پرسش پررنگ شده که آیا میتوان با یک ضربه محدود، طرف مقابل را به امتیازدهی واداشت، بدون آنکه جنگی بزرگتر آغاز شود. نقد اصلی اینجاست. جنگ با نقشه و نیت یک طرف محدود نمیماند؛ فقط زمانی محدود میماند که هر دو طرف مایل باشند آن را محدود نگه دارند. اکنون نشانهها حاکی از آن است که این علاقه مشترک رو به زوال است.
در این زمینه، تغییر زبان سیاسی ایران اهمیت پیدا میکند. فاصله گرفتن از «خویشتنداری تاکتیکی» یک استعاره برای مخاطب بیرونی نیست. این منطق، منطق «پاسخ متناسب» و «دیپلماسی اجبار» را به چالش میکشد؛ زیرا حمله، نه یک پیام قابل مدیریت، بلکه آزمونی برای حفظ مشروعیت تلقی میشود. در چنین چارچوبی، ضربه محدود آمریکا بهجای آنکه نشانه قدرت و ابزار فشار باشد، «حملهای که پاسخ میطلبد» تعبیر میشود.
در نتیجه، دو طرف ممکن است به دو زبان راهبردی کاملاً متفاوت حرف بزنند. واشنگتن فشار نظامی را اهرم دیپلماسی میبیند، اما تهران بیش از پیش درگیری را مسئله بقای میفهمد.
محدودیتهای راهبردی آمریکا
الگوی عملیاتی آمریکا طی سالهای اخیر بر حملات تنبیهی بنا شده است؛ حملاتی که هدفشان بازگرداندن بازدارندگی بدون تشدید بحران است. تجربه عملیاتهای پیشین در پروندههایی مانند ونزوئلا و سوریه، این اطمینان را تقویت کرده که میتوان با دقت و سیگنالدهی، تشدید را مدیریت کرد.
اما محیط ایران از جنس دیگری توصیف میشود. در لحظهای که تشدید بر مبنای تهدید وجودی آغاز شود، مرزهای تشدید سیالتر میشوند و اصطکاک و عدمقطعیت، برنامههای ساده را پیچیده و غیرقابل پیشبینی میکند. ایران یک بازیگر غیردولتی نیست که با یک ضربه حذف شود؛ کشوری بزرگ با توانمندیهای پراکنده است و همین پراکندگی کنترل تشدید را دشوارتر میکند. از این زاویه، پهپاد شاهد تنها یک ابزار نیست؛ نمود یک دکترین است که به جای دقت بر پایداری اتکا می کند.
تشدید افقی: جنگ از کجا شروع میشود، نه اینکه آیا شروع میشود
اگر بازدارندگی ایران بر اساس گسترش میدانها بنا شده باشد، سؤال اصلی این نیست که آیا تشدید رخ میدهد یا نه؛ سؤال این است که تشدید از کدام نقطه آغاز میشود. ایران علاوه بر موشکهای بالستیک و کروز، گزینههایی مانند جنگ سایبری، فشار در گلوگاههای دریایی خلیج فارس و شبکههای همپیمان منطقهای دارد. در این منطق، جنگ بهجای عمیقشدن در یک محور واحد، در چند صحنه پخش میشود.
درست است که شرکای منطقهای ایران تضعیف شدهاند. حزبالله در لبنان در جنگ با اسرائیل ضربات سنگینی خورد؛ گروههای عراقی با فشارهای داخلی بیشتری روبهرو هستند و محیط منطقهای، دست ایران را برای تشدید محدودتر کرده است. از نگاه واشنگتن، این تضعیف ممکن است به معنای خطر کمتر باشد. اما این برداشت، سادهانگارانه است. سامانههای بازدارندگی ضعیفتر همیشه امنتر نیستند؛ وقتی احساس تهدید شدید میکنند، ممکن است کمتر خویشتندار باشند. در جنگ اسرائیل، حزبالله و دیگر گروهها پاسخهای خود را حسابشده تنظیم کردند؛ بخشی به دلیل ملاحظه و بخشی به امید آنکه دیپلماسی جلوی تشدید را بگیرد. اما اگر فضا به سمت تصور خطر ماهیت وجودی برود، محاسبات میتواند وارونه شود. خویشتنداری جای خود را به مقاومت تمامعیار میدهد؛ مقاومتی نه فقط برای بقا بلکه برای اثبات موجودیت خواهد بود.
در این سناریو، امکان دارد چندین رویارویی نیمهمستقل در جبهههای مختلف شکل بگیرد؛ نه یک جنگ منطقهای منسجم و واحد، بلکه مجموعهای از درگیریهای همزمان که مدیریت آنها دشوارتر است. حتی بازیگری مانند حوثیها که اهداف مستقل دارند، نشان دادهاند در قالب وحدت ایدئولوژیک آماده گسترش میدان از طریق حملات دریایی هستند.
نقشه روی میز، واقعیت در میدان
روی نقشههای برنامهریزی در واشنگتن، حمله به یک سایت موشکی میتواند کنش کنترلشده برای ارسال پیام به نظر برسد. اما در سیاست و ایدئولوژی خاورمیانه، وقتی تشدید با ادراک تهدید وجودی آغاز شود، مرزها بهسرعت محو میشوند و جنگهایی که از این مسیر شروع میشوند، به ندرت برای مدت طولانی محدود میمانند. خطای اصلی نه در جزئیات تاکتیکی، بلکه در ترجمه زبان راهبردی طرف مقابل است: یک طرف به دنبال اهرمسازی برای مذاکره است و طرف دیگر، در حال بازتعریف مشروعیت خود بر پایه مقاومت. در چنین وضعیتی، ضربه محدود میتواند به ماشهای تبدیل شود که کنترل پیامدهایش از اختیار طراحان خارج میشود.
پیشنهاد ویژهسیاسیلینک کوتاه :