شکست دیپلماسی یا تاکتیک فشار؛ در مذاکرات اسلام آباد چه گذشت؟

جهان صنعت نیوز – نزدیک به یک روز کامل مذاکره، با یک کنفرانس خبری کوتاه سه‌دقیقه‌ای و بدون دستیابی به هیچ توافقی پایان ‏یافت. مذاکرات میان آمریکا و ایران از بعدازظهر شنبه آغاز شد و در طول شب، در مجموع حدود ۲۱ ساعت به ‏طول انجامید. زمانی که جی‌دی ونس برای ارائه گزارش به خبرنگاران حاضر شد، خورشید در اسلام‌آباد، پایتخت ‏پاکستان، طلوع کرده بود. معاون رئیس‌جمهور آمریکا گفت: «ما به توافقی دست نیافته‌ایم. ما خطوط قرمز خود را ‏بسیار شفاف بیان کردیم… و آن‌ها تصمیم گرفتند شرایط ما را نپذیرند.»‏

فضای حاکم بر هیات ایرانی نیز به همان اندازه مأیوس‌کننده بود. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه، ‏گفت که مذاکرات در فضای بی‌اعتمادی و سوءظن برگزار شد. رسانه‌های ایران زیاده‌خواهی‌های آمریکا را عامل ‏مسدود شدن مسیر توافق دانستند. رهبران هر دو هیات اکنون بدون تعیین تاریخی برای نشست بعدی، راهی ‏کشورهای خود شده‌اند.‏

شکست یک نشست به معنای مرگ دیپلماسی نیست. هنوز برای مذاکرات بیشتر فرصت هست: آتش‌بسی که در ‏‏۸ آوریل اعلام شد، قرار است دو هفته به طول انجامد و با توافق دوجانبه قابل تمدید است. اگرچه ونس طوری ‏صحبت کرد که گویی دیگر جایی برای مذاکره باقی نمانده، اما ارائه یک پیشنهاد نهایی و سپس ترک میز مذاکره، ‏خود یک تاکتیک مذاکراتی است. با این حال، نتیجه نشست اسلام‌آباد نشان می‌دهد پایان دادن به جنگی که هر ‏دو طرف خود را در آن پیروز می‌دانند، تا چه حد دشوار است.‏

دلایلی برای خوش‌بینی وجود داشت. این بالاترین سطح مذاکرات میان آمریکا و ایران از زمان انقلاب اسلامی در ‏سال ۱۹۷۹ بود. ایرانی‌ها از اینکه ونس هدایت هیات آمریکایی را بر عهده داشت خرسند بودند، با این امید که ‏فردی که خود را منتقد جنگ‌های خاورمیانه می‌داند و یکی از نامزدهای احتمالی ریاست‌جمهوری است، انگیزه ‏بالایی برای دستیابی به توافق داشته باشد. در طرف مقابل او، محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران نشسته بود؛ ‏عنوانی که اهمیت واقعی او را پنهان می‌کند: او یکی از قدرتمندترین مردان در ساختار قدرت ایران است.‏

دیپلمات‌ها می‌گویند مذاکرات جدی و محتوایی بوده است. درز اطلاعاتی چندانی صورت نگرفت. هر طرف تیمی ‏از کارشناسان را برای بحث درباره جزئیات به همراه آورده بود؛ تغییری خوشایند نسبت به مذاکرات گذشته، ‏زمانی که استیو ویتکاف، فرستاده ترامپ در امور خاورمیانه، اغلب سعی می‌کرد با بلوف زدن از سد مسائل پیچیده ‏هسته‌ای عبور کند.‏

ایران روزها تهدید کرده بود که اصلاً در مذاکرات حاضر نخواهد شد، مگر اینکه آتش‌بس، توقف جنگ اسرائیل در ‏لبنان را نیز شامل شود. آمریکا از اسرائیل خواست تا حملات هوایی خود را در این کشور محدود کند، اما جنگ را ‏به طور کامل متوقف نکرد. در نهایت، موضوع لبنان بخش مرکزی مذاکرات نبود. دیپلمات‌های مطلع از روند ‏مذاکرات می‌گویند تمرکز طرفین بر سه محور بود: پول، کشتی‌ها و اورانیوم.‏

ونس تلویحاً اشاره کرد که مسئله هسته‌ای، عامل اصلی شکست مذاکرات بوده است. وی گفت: «ما باید شاهد یک ‏تعهد ایجابی باشیم مبنی بر اینکه آن‌ها به دنبال سلاح هسته‌ای نخواهند بود و ابزارهایی که امکان دستیابی ‏سریع به سلاح هسته‌ای را فراهم می‌کند، جستجو نخواهند کرد.» او توضیح بیشتری نداد. با این حال، در دو دور ‏قبلی مذاکرات، آمریکا اصرار داشت که ایران نه تنها ذخیره بیش از ۴۰۰ کیلوگرمی اورانیوم با غنای بالای خود را ‏تحویل دهد، بلکه از حق غنی‌سازی هرگونه اورانیوم نیز چشم‌پوشی کند. ایران بارها این خواسته را رد کرده ‏است.‏

با این وجود، هرگز احتمال نمی‌رفت که آن‌ها بتوانند این اختلاف را در عرض دو هفته، چه رسد به یک نشست ‏واحد، حل کنند. آخرین باری که آمریکا و ایران بر سر یک توافق هسته‌ای مذاکره کردند (در دهه ۲۰۱۰)، این ‏روند دو سال به طول انجامید. محتمل‌ترین نتیجه این مذاکرات، یک توافق موقت است که حداقل به دو مورد از ‏سه مسئله اصلی بپردازد و برای مذاکرات بیشتر زمان بخرد. ایران باید از کنترل خود بر تنگه هرمز و شاید ‏اورانیومِ نزدیک به سطح تسلیحاتی خود دست بکشد. در مقابل، آمریکا باید امتیازات اقتصادی ارائه دهد که شاید ‏شامل آزادسازی میلیاردها دلار از درآمدهای نفتی ایران باشد که به دلیل تحریم‌ها در بانک‌های خارجی مسدود ‏شده است.‏

این معمای پیچیده، به همان اندازه که به محتوای توافق مربوط می‌شود، به ترتیبِ اجرای اقدامات (توالی) نیز ‏ارتباط دارد. به عنوان مثال، اورانیوم را در نظر بگیرید. ایران آن را به عنوان یک اهرم فشار قدرتمند می‌بیند که ‏ارزش معامله در یک توافق جامع را دارد، نه یک توافق موقت. اما آمریکایی‌ها ترجیح می‌دهند هرچه سریع‌تر ‏تکلیف آن را روشن کنند، مبادا در طول یک مذاکره طولانی‌مدت، این مواد همچنان در دست ایران باقی بماند.‏

هر طرف انتظار دارد طرف مقابل کوتاه بیاید. ایرانی‌ها معتقدند که دست بالا را دارند؛ آن‌ها شش هفته بمباران ‏توسط دشمنانی بسیار قوی‌تر را تحمل کرده‌اند و درد عظیمی بر پیکر اقتصاد جهانی وارد ساخته‌اند. آن‌ها زمان را ‏متحد خود می‌دانند. از نگاه آن‌ها، ترامپ از جنگ خسته شده و به شدت به دنبال پایان دادن به آن است، پیش ‏از آنکه افزایش سرسام‌آور قیمت انرژی باعث شکست حزب جمهوری‌خواه در انتخابات میان‌دوره‌ای در ماه نوامبر ‏شود.‏

آمریکا دیدگاه کاملاً متفاوتی دارد. اگرچه این جنگ به بسیاری از اهداف اصلی خود نرسیده، اما ضربات سنگینی ‏به رهبری ایران، نیروهای مسلح و اقتصاد این کشور وارد کرده است. دور بعدی درگیری احتمالاً دردناک‌تر خواهد ‏بود: حتی اگر ترامپ وحشتناک‌ترین تهدیدات خود را عملی نکند، آمریکا و اسرائیل احتمالاً حملات خود را به ‏زیرساخت‌ها و اهداف اقتصادی تشدید خواهند کرد.‏

خطر اینجاست که این دو متخاصم ارزیابی اشتباهی از یکدیگر داشته باشند. ایران ممکن است مایل به تحمل یک ‏دور دیگر از درگیری باشد و همزمان میزان تمایل ترامپ برای آغاز دور جدید را دست‌کم بگیرد. او پیش از این، ‏دو بار تهدید خود مبنی بر حمله به ایران در صورت شکست مذاکرات را عملی کرده است. ‏

تهدیدات ترامپ این بار نیز به همان اندازه جدی به نظر می‌رسند. پنتاگون پیش از این هزاران تفنگدار دریایی را ‏در منطقه مستقر کرده و نیروهای بیشتری نیز در راهند: سومین ناو هواپیمابر در حال عبور از اقیانوس اطلس ‏است و یک گروه جنگی آبی‌خاکی نیز در حال عبور از اقیانوس آرام است. هر دو ناوگان پیش از پایان انقضای ‏آتش‌بس به منطقه خواهند رسید. روز شنبه، دو ناوشکن آمریکایی از تنگه هرمز عبور کردند؛ این اولین باری بود ‏که از زمان آغاز جنگ، ناوهای جنگی آمریکا از این آبراه عبور می‌کردند. پنتاگون اعلام کرد که این، آغاز عملیاتی ‏برای پاکسازی مین‌های ایرانی از این آبراه است.‏

با وجود وعده ایران مبنی بر باز گذاشتن تنگه در طول دوران آتش‌بس، این مسیر همچنان تا حد زیادی مسدود ‏است. سه نفتکش روز شنبه موفق به عبور از تنگه شدند. با این حال، زمانی که دو نفتکش دیگر صبح روز بعد ‏سعی کردند وارد خلیج فارس شوند، سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به آن‌ها هشدار داد و آن‌ها را دور کرد.‏

پس از پایان مذاکرات، ترامپ در شبکه‌های اجتماعی اعلام کرد که به نیروی دریایی آمریکا دستور داده است تا ‏محاصره دریایی مختص به خود را بر این تنگه اعمال کند و هر شناوری در آب‌های بین‌المللی را که به ایران ‏عوارض پرداخت کرده است، شناسایی و توقیف کند. ایران در حال حاضر به اندازه پیش از جنگ (یا شاید حتی ‏بیشتر) نفت صادر می‌کند و قیمت‌های بسیار بالاتری برای آن دریافت می‌کند. برخی از مقامات کشورهای حاشیه ‏خلیج فارس از ترامپ خواسته بودند رهگیری کشتی‌های ایرانی را آغاز کند. هنوز شانسی برای رسیدن به توافق ‏وجود دارد؛ اما همچنین این احتمال می‌رود که جنگ و هرج‌ومرج در بازارهای انرژی وخیم‌تر شود.‏

 

اخبار برگزیدهسیاسی