آیا چین به مهم‌ترین ماشین جهان دست پیدا کرده است؟ ؛  ماشین هلندی که می‌تواند توازن قدرت جهان را تغییر دهد

جهان صنعت نیوز – هلند در تاریخ چند بار نقشی فراتر از اندازه جغرافیایی خود در انتقال فناوری‌های تعیین‌کننده داشته است. نوآوری‌های مالی و کشاورزی هلندی‌ها در قرن هفدهم به بریتانیا منتقل شد و زمینه انقلاب صنعتی و گسترش امپراتوری بریتانیا را فراهم کرد. پتر کبیر، تزار روسیه، با مطالعه فنون کشتی‌سازی هلندی، نیروی دریایی روسیه را ساخت. در دهه ۱۹۷۰ نیز عبدالقدیر خان، دانشمند پاکستانی، نقشه‌هایی را از یک آزمایشگاه هلندی ربود و از آن برای آغاز برنامه تسلیحات هسته‌ای پاکستان و سپس اثرگذاری بر برنامه‌های مشابه در کره شمالی، ایران و لیبی استفاده شد.

اکنون پرسش این است که آیا دانش فنی هلندی بار دیگر می‌تواند توازن قدرت جهانی را تغییر دهد؟ دولت ترامپ چنین نگرانی‌ای را مطرح کرده است. از سال ۲۰۱۹، آمریکا صادرات ماشین‌های لیتوگرافی فرابنفش شدید (EUV) به چین را مسدود کرده است؛ ماشین‌هایی که برای تولید پیشرفته‌ترین نیمه‌رساناهای جهان به کار می‌روند و تراشه‌های حاصل از آنها در قدرتمندترین مدل‌های هوش مصنوعی استفاده می‌شود. این ماشین‌ها فقط توسط شرکت هلندی ASML (یک شرکت فناوری چندملیتی هلندی که در زمینه طراحی، توسعۀ فناوری و تولید انواعی از سامانه‌ها، قطعات و ماشین‌آلات الکترونیکی فعال است و تنها شرکت دنیا است که می‌تواند دستگاه‌های بسیار پیچیده‌ای را برای تولید پیشرفته‌ترین تراشه‌ها بسازد.) تولید می‌شوند؛ شرکتی که ارزشمندترین شرکت اروپاست.

در هفته‌های اخیر، هاوارد لوتنیک، وزیر بازرگانی آمریکا، با طرح نگرانی درباره احتمال انتقال یکی از این ماشین‌ها به چین، ASML را وارد بحرانی تازه کرده است.

ASML: هیچ ماشین EUV به چین نرفته است

ASML این ادعا را غیرممکن می‌داند. این شرکت به مقام‌های آمریکایی گفته محل دقیق همه ۳۴۰ ماشین EUV تولیدشده خود را می‌داند؛ از جمله ۲۶ ماشینی که از رده خارج شده‌اند. به گفته ASML، هیچ‌یک از این ماشین‌ها در چین نیستند.

این شرکت همچنین تأکید می‌کند که فقط خود ASML توان حمل‌ونقل این ماشین‌های بسیار حساس را دارد. ماشین‌ها به‌صورت آنلاین تحت نظارت هستند و قطعاتی که شرکت ارسال می‌کند، توسط مهندسان ASML در کارخانه‌های مشتریان نصب و مدیریت می‌شود. موضع رسمی شرکت این است که هرگز ماشین EUV به چین نفرستاده و هیچ قطعه، ماژول یا تجهیزاتی که به‌طور خاص برای استفاده در ماشین EUV طراحی شده باشد، به چین صادر نکرده است.

با وجود درخواست‌های مکرر، ASML می‌گوید هنوز هیچ مدرکی برای پشتیبانی از ادعای وزیر بازرگانی آمریکا دریافت نکرده است.

دولت هلند نیز ضمن جدی گرفتن ادعای آمریکا، در برابر آن مقاومت کرده است. وزیر تجارت هلند در سفر اواخر ژوئن خود به واشنگتن تلاش کرد مقام‌های آمریکایی و اعضای کنگره را متقاعد کند که دولت هلند کنترل‌های صادراتی، از جمله در فناوری EUV، را با سختگیری اجرا می‌کند. او در گفت‌وگو با اکونومیست گفته دولت هلند فعلاً درباره ادعای آمریکا تحقیق رسمی انجام نمی‌دهد، زیرا اگر چیزی برای تحقیق یا پیگرد وجود داشته باشد، طبعاً چنین کاری انجام خواهد شد.

اصل اختلاف؛ ماشین EUV یا قطعات و فناوری‌های پیرامونی؟

در نگاه نخست، اختلاف بر سر این است که آیا ادعای لوتنیک پایه‌ای دارد یا نه. تاکنون هیچ اطلاعات عمومی برای تأیید این ادعا منتشر نشده است. برخی افراد مطلع آن را «تأییدنشده» اما «بی‌پایه» نمی‌دانند.

بسیاری از کارشناسان صنعت احتمال انتقال کامل یک ماشین EUV ساخت ASML به چین را بسیار پایین می‌دانند. اما برخی معتقدند ممکن است قطعات مرتبط، شاید از مسیر تأمین‌کنندگان ASML یا طرف‌های ثالث، به چین رسیده باشد.

گروهی دیگر احتمال می‌دهند مسئله اصلی نه EUV، بلکه صادرات ماشین‌های قدیمی‌تر لیتوگرافی فرابنفش عمیق(DUV) به چین باشد؛ ماشین‌هایی که بیشتر آنها تحت کنترل‌های صادراتی قرار ندارند. صادرات مرتبط با DUV به چین در سال ۲۰۲۵ حدود یک‌سوم درآمد ASML را تشکیل داده است. همین عدد نشان می‌دهد محدودیت‌های سخت‌تر بر DUV می‌تواند پیامد اقتصادی بزرگی برای این شرکت و اکوسیستم پیرامون آن داشته باشد.

شکاف عمیق‌تر میان آمریکا و اروپا

پشت این مناقشه، اختلافی بزرگ‌تر درباره پیشرفت فناوری چین و نحوه واکنش غرب قرار دارد. برخی مقام‌های آمریکایی اروپا را در برابر چین ضعیف می‌دانند. در مقابل، بسیاری از دولت‌های اروپایی نگران‌اند که دولت ترامپ ضمن تلاش برای بستن توافق‌های ترجیحی خود با چین، منافع اقتصادی و امنیتی متحدانش را تضعیف کند.

در میان مقام‌ها و مدیران اروپایی این نگرانی نیز وجود دارد که دولت ترامپ با فشار بر ASML و شرکت‌های مرتبط، می‌خواهد بخش بیشتری از فعالیت آنها را به آمریکا منتقل کند تا صنعت تراشه‌سازی آمریکا تقویت شود.

بنابراین، اختلاف فقط بر سر یک ادعای امنیتی نیست؛ بلکه به تعارض منافع صنعتی، امنیتی و ژئوپلیتیکی میان آمریکا و متحدان اروپایی آن نیز مربوط می‌شود.

چین چقدر به ساخت EUV نزدیک شده است؟

یکی از پرسش‌های اصلی این است که چین تا چه اندازه در ساخت ماشین EUV بومی پیشرفت کرده است. رویترز در دسامبر گزارش داده بود گروهی از مهندسان سابق ASML در چین، در اوایل سال ۲۰۲۵ نمونه اولیه یک ماشین EUV را تکمیل کرده‌اند و آن را در یک آزمایشگاه فوق‌امنیتی در شنژن آزمایش می‌کنند. ASML می‌گوید نمی‌تواند محل کار کارکنان سابق خود را کنترل کند، اما آنان به توافق‌های محرمانگی پایبندند و این شرکت در برخی موارد در واکنش به سرقت اسرار تجاری، اقدامات حقوقی موفقی انجام داده است.

بر اساس گزارش مورد اشاره، نمونه اولیه چینی هنوز هیچ تراشه عملی تولید نکرده، اما دولت چین هدف‌گذاری کرده است تا سال ۲۰۲۸ بتواند با آن تراشه‌های کاربردی تولید کند. بیشتر کارشناسان صنعت این هدف را غیرواقع‌بینانه می‌دانند و معتقدند ممکن است یک دهه طول بکشد تا چین به یک ماشین EUV کاملاً عملیاتی برسد. با این حال، همان کارشناسان می‌پذیرند که پیشرفت چین در پروژه EUV و برخی فناوری‌های جایگزین، سریع‌تر از انتظار بوده است.

خطر DUV؛ مسیر جایگزین چین برای تراشه‌های پیشرفته

نگرانی مهم دیگر آمریکا، استفاده نوآورانه چین از فناوری DUV است. شرکت‌های نیمه‌رسانای چینی مانند SMIC و Huawei روشی به نام «چندالگویی» یا multi-patterning را توسعه داده‌اند که با استفاده از DUV امکان تولید تراشه‌های منطقی کوچک‌تر از ۷ نانومتر را فراهم می‌کند؛ تراشه‌هایی نزدیک به مرز فناوری روز که پیش‌تر فقط با ماشین‌های EUV تولید می‌شدند.

این روش نسبت به EUV هزینه بالاتر و خطای بیشتری دارد، اما برخی کارشناسان آمریکایی معتقدند همین مسیر می‌تواند به چین اجازه دهد میلیون‌ها تراشه پیشرفته مورد نیاز خود را تولید کند و در رقابت بر سر برتری هوش مصنوعی به آمریکا نزدیک شود.

دیدگاه غالب در اروپا محتاط‌تر است. اروپایی‌ها می‌گویند این ریسک‌ها باید با ضرورت حفظ و گسترش درآمدهای ASML و اکوسیستم صنعتی اطراف آن متوازن شود. آنها همچنین نگران واکنش تلافی‌جویانه چین هستند.

اتحاد Pax Silica و تلاش آمریکا برای زنجیره غربی هوش مصنوعی

یکی از محورهای پاسخ آمریکا، ایجاد ائتلافی جدید از کشورهایی است که در زنجیره تأمین هوش مصنوعی غرب نقش دارند. این ائتلاف که Pax Silica نام دارد، در دسامبر راه‌اندازی شد و هدف آن تقویت همکاری و تنظیم مقررات مشترک در حوزه‌هایی مانند انرژی، مواد معدنی حیاتی، ساخت پیشرفته و مدل‌های هوش مصنوعی است. در حقیقت پکس سیلیکا (Pax Silica) یک ائتلاف استراتژیک و امنیتی اقتصادی به رهبری ایالات متحده است که با هدف ایمن‌سازی زنجیره تأمین جهانی هوش مصنوعی، نیمه‌رساناها و مواد معدنی کمیاب شکل گرفته است. نام آن از کلمات لاتین Pax (به معنای صلح و ثبات) و Silica (ماده پایه تولید سیلیکون و تراشه‌ها) گرفته شده است.

تاکنون ۲۴ امضاکننده از این ائتلاف حمایت کرده‌اند؛ از جمله اتحادیه اروپا و هلند که در ماه ژوئن و همزمان با سفر وزیر تجارت هلند به آمریکا به آن پیوستند. این سازوکار می‌تواند به اشتراک‌گذاری فناوری‌های پیشرفته میان کشورهای همسو و هماهنگ‌سازی کنترل‌های صادراتی مربوط به سیستم‌های EUV کمک کند.

اما ابتکار جنجالی‌تر آمریکا، قانون MATCH است؛ طرحی که در آوریل با حمایت دوحزبی معرفی شد. این قانون فقط فروش ماشین‌های DUV به چین را مسدود نمی‌کند، بلکه ارائه خدمات، قطعات یدکی و پشتیبانی نرم‌افزاری ASML برای صدها ماشین DUV موجود در چین را نیز محدود می‌سازد.

این طرح به دولت هلند و دیگر دولت‌های متحد ۱۵۰ روز فرصت می‌دهد کنترل‌های خود را با آمریکا هماهنگ کنند؛ در غیر این صورت، با اقدام آمریکا ذیل قاعده محصول مستقیم خارجی روبه‌رو می‌شوند. این قاعده می‌تواند کنترل‌های صادراتی آمریکا را بر محصولات خارجی‌ای اعمال کند که در ساخت آنها از فناوری منشأگرفته از آمریکا استفاده شده است. در مورد ASML، این امر می‌تواند شرکت را به تبعیت از آمریکا وادار کند یا با جریمه‌ها و مجازات‌های سنگین روبه‌رو سازد.

حامیان این رویکرد می‌گویند با توجه به اهمیت امنیت ملی، درخواست محترمانه از شرکت‌ها کافی نیست و چنین اقداماتی باید غیرقانونی شود.

مقاومت هلند و تهدید واکنش چین

هلند و برخی دیگر از متحدان آمریکا با این رویکرد موافق نیستند. وزیر تجارت هلند قانون MATCH را از دید کشورش «واقعاً تأسف‌بار» خوانده و به‌ویژه درباره اعمال فرامرزی قانون آمریکا بر شرکت‌های هلندی و متحدان واشنگتن ابراز نگرانی کرده است. به گفته او، هر کشور باید خودش تصمیم بگیرد که شرکت‌هایش چه فناوری‌هایی توسعه دهند و این فناوری‌ها چه خطرات امنیتی ممکن است داشته باشند.

یکی از دلایل تردید هلند، تناقضی است که در سیاست آمریکا می‌بیند. از یک سو واشنگتن خواستار محدود کردن صادرات ابزارهای قدیمی‌تر DUV است؛ از سوی دیگر دولت ترامپ با صادرات تراشه‌های هوش مصنوعی H200 شرکت Nvidia به چین موافقت کرده است؛ تراشه‌هایی که فقط با برخی از جدیدترین ماشین‌های EUV تولید می‌شوند.

اکنون وزیر تجارت هلند باید در سفر مورد انتظار خود به چین نیز با مذاکرات دشواری روبه‌رو شود. چین قانون MATCH را محکوم کرده و مقرراتی وضع کرده است که به آن اجازه می‌دهد شرکت‌های خارجیِ تبعیت‌کننده از تحریم‌ها یا کنترل‌های صادراتی آمریکا را مجازات کند.

هلند پیش‌تر نیز هزینه واکنش چین را تجربه کرده است. تصمیم این کشور در سپتامبر برای در دست گرفتن کنترل شرکت Nexperia، تراشه‌ساز هلندیِ متعلق به چین، با هدف جلوگیری از انتقال عملیات آن به چین، با پاسخ تند پکن روبه‌رو شد. دولت چین صادرات Nexperia از چین را مسدود کرد و این اقدام اختلال شدیدی در خودروسازان اروپایی و ژاپنی ایجاد کرد.

نبرد اصلی تازه آغاز شده است

ممکن است جنجال مربوط به ادعای لوتنیک فروکش کند، به‌ویژه اگر آمریکا نتواند مدرکی برای آن ارائه کند. اما این پرونده فقط نخستین شلیک در نبردی بزرگ‌تر بر سر گلوگاه‌های هوش مصنوعی است.

ASML و فناوری‌های کمیاب آن در مرکز این نبرد قرار دارند، زیرا کنترل بر ماشین‌های EUV و حتی ابزارهای DUV می‌تواند مسیر پیشرفت چین در تراشه‌های پیشرفته و هوش مصنوعی را تعیین کند. آمریکا می‌خواهد این گلوگاه را سخت‌تر کنترل کند، اروپا نگران منافع صنعتی و واکنش چین است و پکن نیز همزمان مسیر بومی‌سازی و دور زدن محدودیت‌ها را دنبال می‌کند.

در چنین شرایطی، پرسش اصلی فقط این نیست که آیا چین واقعاً به مهم‌ترین ماشین جهان دست یافته است یا نه. مسئله مهم‌تر این است که حتی بدون دسترسی رسمی به EUV، چین تا چه اندازه می‌تواند از مسیرهای جایگزین پیش برود و آیا غرب می‌تواند میان امنیت فناوری، منافع اقتصادی و اتحاد سیاسی خود تعادل برقرار کند یا نه.

اقتصاد کلانپیشنهاد ویژه