آیا ایران در حال از دست دادن عراق است؟

جهان صنعت نیوز – فارن افرز تحلیل خود را با این فرض آغاز می‌کند که ایران ممکن است پس از پایان جنگ اخیر، در برخی حوزه‌ها موقعیت بهتری به دست آورد. این نشریه می‌نویسد در صورت اجرای تفاهم‌نامه آتش بس، احتمال دارد بخشی از تحریم‌های غرب علیه تهران لغو شود، ایران به‌تدریج به اقتصاد جهانی بازگردد و ترتیبات تازه‌ای برای تردد در تنگه هرمز شکل گیرد. همچنین امکان بازسازی توان موشکی و پهپادی ایران وجود دارد؛ توانایی‌هایی که در ماه‌های اخیر نقش مهمی در درگیری‌ها داشته‌اند.

با این حال، این نشریه معتقد است ایران دست‌کم در یک حوزه از جنگ ضعیف‌تر بیرون آمده و آن عراق است. به روایت فارن افرز، ایران از زمان سقوط صدام حسین در سال ۲۰۰۳ توانسته بود نفوذ گسترده‌ای در ساختار سیاسی و امنیتی عراق ایجاد کند. این نفوذ از طریق روابط با جریان‌های شیعی، میانجی‌گری میان گروه‌های سیاسی، اثرگذاری بر تشکیل دولت‌ها و استفاده از شبکه‌های تجاری و ارزی تقویت شده بود.

ایران همچنین از شماری از گروه‌های شبه‌نظامی عراقی حمایت می‌کرد که در شکست داعش در سال ۲۰۱۷ نقش داشتند. با این حال، فارن افرز می‌نویسد نارضایتی در جامعه عراق از نفوذ تهران به‌تدریج افزایش یافت.

شکاف در حشدالشعبی

یکی از مهم‌ترین نشانه‌هایی که این نشریه برای کاهش نفوذ ایران مطرح می‌کند، تحولات اخیر در ساختار حشدالشعبی است. در اوایل ژوئن، نیروهای سرایاالسلام، گروهی نزدیک به مقتدی صدر، در شهر سامرا سلاح‌های خود را به دولت عراق تحویل دادند و خروج خود را از حشدالشعبی اعلام کردند.

حشدالشعبی مجموعه‌ای از گروه‌های عمدتاً شیعی است که از یک سو به‌طور رسمی بخشی از ساختار امنیتی عراق محسوب می‌شود و از سوی دیگر، برخی گروه‌های آن زنجیره فرماندهی و وابستگی‌های مستقل خود را حفظ کرده‌اند. خروج سرایاالسلام، که هزاران نیروی مسلح در اختیار دارد، نخستین جدایی مهم از این ائتلاف بود. پس از آن، عصائب اهل الحق نیز اعلام کرد قصد دارد از حشدالشعبی خارج شود.

فارن افرز این روند را ضربه‌ای به نفوذ ایران ارزیابی می‌کند، زیرا گروه‌های همسو با تهران در عراق تا پیش از این، برخلاف دیگر اجزای آنچه «محور مقاومت» نامیده می‌شود، توان و جایگاه خود را تا حد زیادی حفظ کرده بودند. اما اکنون برخی از این گروه‌ها در حال فاصله گرفتن از ساختار مورد حمایت ایران و نزدیک شدن به دولت مرکزی عراق هستند.

تلاش بغداد برای انحصار قدرت نظامی

در تحلیل فارن افرز، جنگ اخیر عراق را وادار کرد با پرسشی روبه‌رو شود که سال‌ها از پاسخ روشن به آن پرهیز کرده بود: چه نهادی باید اختیار استفاده از نیروی نظامی در داخل مرزهای عراق را در دست داشته باشد؟

پیش از حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ماه فوریه، دولت عراق تلاش می‌کرد میان تهران و واشنگتن موازنه برقرار کند و از ورود مستقیم به رویارویی دو طرف دور بماند. اما پس از آغاز عملیات نظامی، عراق به یکی از صحنه‌های درگیری تبدیل شد. بر اساس روایت فارن افرز، نیروهای ایرانی و گروه‌های همسو با ایران به مواضع آمریکا، مراکز دیپلماتیک و برخی زیرساخت‌های امنیتی، انرژی و غیرنظامی عراق، به‌ویژه در اقلیم کردستان، حمله کردند. حملاتی نیز از خاک عراق علیه اهدافی در کشورهای عربی خلیج فارس انجام شد و آمریکا در پاسخ، گروه‌های مسلح عراقی نزدیک به ایران را هدف قرار داد.

به نوشته فارن افرز، دولت عراق در برابر این تحولات عملاً نقش تماشاگر را داشت و همین وضعیت ضرورت بازگرداندن کنترل نیروهای مسلح به دولت را برجسته کرد.

حشدالشعبی در سال ۲۰۱۶ به‌طور رسمی در ساختار دفاعی عراق ادغام شد و طبق قانون باید از نخست‌وزیر به عنوان فرمانده کل نیروهای مسلح تبعیت کند. اما در عمل، برخی گروه‌ها زنجیره فرماندهی و وفاداری‌های مستقل خود، از جمله ارتباط با تهران، را حفظ کردند. در نتیجه، این گروه‌ها هم از منابع و مشروعیت دولت بهره‌مند بودند و هم انحصار دولت بر استفاده از زور را محدود می‌کردند.

دولت تازه عراق به نخست‌وزیری علی الزیدی، ادغام و خلع سلاح گروه‌های مسلح را به یکی از اولویت‌های خود تبدیل کرده است. این دولت توانسته برخی گروه‌ها را به خروج از حشدالشعبی و پیوستن به ساختار رسمی نیروهای مسلح تشویق کند.

فاصله گرفتن گروه‌های شیعی از تهران

سرایاالسلام بیش از دیگر گروه‌ها در مسیر ادغام کامل با ارتش عراق پیش رفته است. فارن افرز این تحول را مهم می‌داند، زیرا بسیاری از گروه‌های مسلح شیعی امروز عراق ریشه در جریان صدر و درگیری‌های پس از سال ۲۰۰۳ دارند. تمایل تازه مقتدی صدر به قرار دادن نیروهای خود زیر فرمان دولت، می‌تواند نشانه پایان بخشی از آن دوره باشد.

عصائب اهل الحق نیز اعلام کرده است که سلاح خود را به دولت تحویل می‌دهد و زیر فرمان بغداد قرار می‌گیرد. فارن افرز این تصمیم را نه‌فقط تلاشی برای بهبود روابط این گروه‌ها با دولت عراق، بلکه اقدامی برای برقراری مناسبات بهتر با واشنگتن ارزیابی می‌کند.

با این حال، همه گروه‌های نزدیک به ایران حاضر به خلع سلاح نشده‌اند. کتائب حزب‌الله، حرکه النجبا و کتائب سیدالشهدا همچنان بر حفظ سلاح تأکید دارند و اعلام کرده‌اند تا زمانی که نیروهای آمریکایی در عراق حضور دارند، سلاح خود را تحویل نخواهند داد.

اما از نگاه فارن افرز، با افزایش تعداد گروه‌هایی که به دولت می‌پیوندند، مخالفان خلع سلاح بیش از گذشته منزوی می‌شوند و به جای آنکه نیرویی ملی به نظر برسند، به عنوان گروه‌هایی دیده می‌شوند که از منافع یک قدرت خارجی دفاع می‌کنند.

کاهش پایگاه اجتماعی گروه‌های همسو با ایران

فارن افرز تأکید می‌کند که نفوذ ایران در عراق تنها بر قدرت نظامی گروه‌های مسلح متکی نبود، بلکه ریشه در حضور سیاسی و اجتماعی گسترده‌تری داشت. همین پایه دوم، به اعتقاد این نشریه، اکنون در حال تضعیف است.

گروه‌های مورد حمایت ایران در جریان جنگ با داعش در کنار ارتش عراق جنگیدند و در آن مقطع از محبوبیت زیادی برخوردار شدند. این محبوبیت در انتخابات پارلمانی سال ۲۰۱۸ به افزایش آرای جریان‌های سیاسی نزدیک به آنها انجامید. اما پس از آن، جایگاه اجتماعی این گروه‌ها کاهش یافت.

نقش آنها در برخورد با اعتراضات ضدفساد سال ۲۰۱۹ و تلاش برای کشاندن عراق به جنگ اخیر ایران، از جمله عواملی است که فارن افرز برای توضیح این کاهش محبوبیت مطرح می‌کند.

حتی مرجعیت شیعه عراق نیز که روابط مذهبی عمیقی با ایران دارد و با حملات آمریکا و اسرائیل مخالف است، از ورود عراق به جنگ حمایت نکرد. مراجع عالی نجف از صدور فراخوان مذهبی برای حمایت نظامی از ایران خودداری کردند و بر اصول حقوق بین‌الملل تأکید داشتند. فارن افرز این موضع را نشانه آن می‌داند که از نگاه نهادهای مذهبی عراق نیز، منافع این کشور بر پیوندهای مذهبی و سیاسی با ایران اولویت دارد.

عراق ضدایرانی نمی‌شود

فارن افرز تأکید می‌کند که گروه‌های نزدیک به ایران به‌طور کامل از عراق حذف نخواهند شد. تا زمانی که جمهوری اسلامی پابرجاست، تهران به حمایت از متحدان و نیروهای نزدیک به خود ادامه خواهد داد و حضور عملیاتی خود را در عراق حفظ خواهد کرد. ایران نیز بعید است به‌سادگی از موقعیت خود در عراق صرف‌نظر کند، به‌ویژه آنکه دیگر متحدان منطقه‌ای‌اش در سال‌های اخیر تضعیف شده‌اند.

در سوی دیگر، دولت عراق نیز احتمالاً از خلع سلاح گسترده و اجباری همه گروه‌های نزدیک به ایران خودداری خواهد کرد، زیرا چنین اقدامی می‌تواند به درگیری داخلی میان جریان‌های شیعی منجر شود. بنابراین، تحولات کنونی به معنای قطع روابط عراق و ایران یا تبدیل بغداد به دشمن تهران نیست. در صورت تداوم این روند، عراق بیشتر به دنبال کاهش وابستگی و تصمیم‌گیری مستقل‌تر خواهد رفت.

این استقلال می‌تواند زمینه ادغام بیشتر عراق با کشورهای عربی خلیج فارس و دیگر همسایگان را فراهم کند. کاهش وابستگی به گاز و برق ایران و اتصال به شبکه‌های انرژی اردن و کشورهای خلیج فارس، از جمله نمونه‌هایی است که فارن افرز به آنها اشاره می‌کند.

اخبار برگزیدهسیاسی