قمار بزرگ ژنرال پاکستان
پاکستان در دوره جدید سیاست خارجی خود تلاش میکند با تکیه بر موقعیت ژئوپلیتیک، روابط همزمان با عربستان، آمریکا، چین و ترکیه را تقویت کند و نقش بزرگتری در معادلات امنیتی منطقه به دست آورد. محور این راهبرد، افزایش نقش ارتش و شخص عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، در سیاست داخلی و خارجی این کشور است. با این حال، این جاهطلبیهای منطقهای در شرایطی دنبال میشود که پاکستان با بحرانهای عمیق اقتصادی، بدهیهای سنگین، کاهش سرمایهگذاری خارجی، ناامنی داخلی و افزایش محدودیتهای سیاسی مواجه است.
جهان صنعت نیوز – در آستانه برگزاری نشست صلح میان آمریکا و ایران در اسلامآباد، عربستان سعودی از پاکستان درخواست مهمی مطرح کرد. محمد الجدعان، وزیر دارایی عربستان، در دیداری با عاصم منیر، فرمانده ارتش پاکستان، خواستار حمایت اسلامآباد از ریاض در شرایطی شد که عربستان هدف حملات موشکی و پهپادی ایران قرار گرفته بود.
بر اساس گزارش، عربستان که سال گذشته یک پیمان دفاعی با پاکستان امضا کرده بود، خواهان اعزام نیرو و تجهیزات نظامی پاکستان برای حمایت از خود بود. این درخواست پاکستان را در موقعیت دشواری قرار داد؛ زیرا از یکسو مشارکت نظامی علیه ایران میتوانست مذاکرات پیشرو با تهران را تضعیف کند و واکنش منفی بخشی از جامعه پاکستان را به دنبال داشته باشد و از سوی دیگر، اسلامآباد به حمایت مالی ریاض نیاز جدی داشت.
چند روز پیش از این درخواست، امارات متحده عربی با مطالبه بازپرداخت ۳.۵ میلیارد دلار وام، فشار مالی سنگینی بر پاکستان وارد کرده بود؛ رقمی که معادل یکپنجم ذخایر بانک مرکزی این کشور بود. در نهایت، منیر یک اسکادران جنگنده و نیروهای هوایی پاکستان به همراه سامانه دفاع هوایی HQ-9 ساخت چین را به یک پایگاه سعودی در نزدیکی سواحل ایران اعزام کرد. یک هفته بعد نیز عربستان ۳ میلیارد دلار به پاکستان وام داد.
این رویداد، نشانهای از افزایش نقش جهانی عاصم منیر و تلاش او برای استفاده از روابط پاکستان با قدرتهای منطقهای و جهانی است. منیر تلاش میکند با بهرهگیری از روابط همزمان با عربستان، آمریکا و چین، جایگاه پاکستان را در معادلات امنیتی منطقه ارتقا دهد؛ راهبردی که هدف اصلی آن، افزایش وزن پاکستان در برابر هند، رقیب سنتی این کشور، است.
به گفته برخی تحلیلگران، پاکستان در جنوب آسیا همواره در سایه قدرت اقتصادی و نظامی هند قرار دارد، اما در خاورمیانه تلاش میکند با اتکا به روابط امنیتی خود با آمریکا و عربستان، نقش مستقلتری ایفا کند.
دیپلماسی فعال در سایه بحران داخلی
پس از جنگ ایران، پاکستان همکاریهای خود را با عربستان، مصر و ترکیه افزایش داده است. این چهار کشور تلاش دارند در شکلدهی به نظم امنیتی پس از جنگ نقش داشته باشند و به عنوان وزنهای در برابر همکاریهای نظامی رو به رشد میان امارات، اسرائیل و هند ظاهر شوند.
منیر همچنین تلاش کرده است با استفاده از روابط پاکستان با تهران و ریاض، مانع از گسترش درگیری میان دو قدرت منطقهای شود. او پیش از این نیز میزبان مذاکرات میان مقامهای آمریکایی و ایرانی بود که به امضای یک توافق آتشبس ۱۴ بندی موسوم به «تفاهمنامه اسلامآباد» منجر شد.
با این حال، این موفقیت دیپلماتیک دوام چندانی نداشت. پس از حملات ایران به کشتیرانی، دونالد ترامپ رئیسجمهور آمریکا پایان آتشبس را اعلام کرد و حملات علیه ایران از سر گرفته شد. تهران نیز با حملات موشکی و پهپادی به کشورهای خلیج فارس پاسخ داد و بار دیگر تنگه هرمز را بست؛ مسیری حیاتی برای پاکستان که بخش عمده واردات سوخت خود را از آن عبور میدهد.
منتقدان معتقدند پاکستان در شرایطی که با مشکلات گسترده داخلی روبهرو است، نباید تمام ظرفیت سیاسی خود را صرف نقشآفرینی خارجی کند. به گفته یکی از دیپلماتهای پیشین پاکستان، افزایش نفوذ در صحنه جهانی زمانی ارزشمند است که مشکلات داخلی نیز حل شده باشد.
تلاش برای ساخت دولت سخت
عاصم منیر قصد دارد پاکستان را به آنچه خود «دولت سخت» مینامد تبدیل کند؛ کشوری که در آن نیروهای امنیتی نقش پررنگتری در کنترل بیثباتی، مقابله با گروههای مسلح و جذب سرمایهگذاری خارجی داشته باشند.
منیر که در سال ۱۹۶۸ متولد شده و نخستین فرمانده ارتش پاکستان است که اعلام کرده کل قرآن را حفظ کرده است، پس از انتصاب به عنوان فرمانده ارتش در نوامبر ۲۰۲۲، قدرت ارتش را در ساختار سیاسی افزایش داده است. در آن زمان پاکستان با کاهش شدید ذخایر ارزی و بحران سیاسی ناشی از برکناری عمران خان، نخستوزیر پیشین، مواجه بود. منیر و متحدانش این بحرانها را نتیجه تجربه چندساله دولتهای غیرنظامی میدانستند و در سه سال گذشته تلاش کردهاند نقش ارتش را در تصمیمگیریهای داخلی گسترش دهند.
پس از انتخابات ۲۰۲۴ که نامزدهای نزدیک به عمران خان بیشترین کرسیها را به دست آوردند، دولت شهباز شریف برای حفظ قدرت به حمایت ارتش وابسته شد. در مقابل، پارلمان اختیارات بیسابقهای به منیر واگذار کرد؛ از تمدید دوره فرماندهی ارتش تا افزایش کنترل او بر نیروهای هوایی و دریایی. همزمان، قوانین جدید و فشارهای غیررسمی باعث کاهش استقلال قضایی و محدود شدن انتقادهای عمومی از ارتش شده است.
بحران امنیتی؛ مانع توسعه اقتصادی
با وجود افزایش قدرت ارتش، مشکلات امنیتی پاکستان همچنان ادامه دارد. مناطق غربی کشور، بهویژه بلوچستان، با فعالیت گروههای جداییطلب بلوچ و طالبان پاکستان مواجه هستند. ناامنی در این مناطق، برنامههای پاکستان برای تبدیل مناطق فقیرتر به مراکز استخراج منابع طبیعی را با مشکل مواجه کرده است. حملات اخیر باعث شد شرکت کانادایی Barrick Mining توسعه معدن مس و طلای ۹ میلیارد دلاری ریکو دیق را به تعویق بیندازد. یک معدن مس دیگر تحت حمایت چین نیز تهدید کرده است فعالیت خود را متوقف کند.
بر اساس دادههای ارائهشده در گزارش، سال گذشته مرگبارترین سال برای نیروهای امنیتی پاکستان در بیش از دو دهه اخیر بوده است. از ابتدای سال نیز بیش از ۱۲۷۰ غیرنظامی و نیروی امنیتی کشته شدهاند که ۲۶ درصد بیشتر از مدت مشابه سال قبل است.
دولت پاکستان بخش بزرگی از این ناامنیها را به دخالت هند و حمایت طالبان افغانستان از گروههای مسلح نسبت میدهد. با این حال، منتقدان معتقدند افزایش محدودیتهای سیاسی و کاهش فضای اعتراضات نیز به افزایش نارضایتیها دامن زده است. به گفته برخی کارشناسان، محدود شدن رسانههای مستقل، اعتراضات عمومی و استقلال قضایی ممکن است باعث شود بخشی از گروههای ناراضی به سمت گزینههای خشونتآمیز سوق پیدا کنند.
وابستگی مالی به متحدان خارجی
یکی از مهمترین پایههای سیاست خارجی جدید پاکستان، وابستگی اقتصادی به متحدان منطقهای است. عربستان و چین از بزرگترین طلبکاران دوجانبه پاکستان هستند و نقش مهمی در تامین مالی این کشور دارند.
پاکستان حدود ۸ میلیارد دلار به عربستان بدهکار است؛ رقمی معادل ۴۶ درصد ذخایر بانک مرکزی این کشور. اسلامآباد برای جلوگیری از بحران ورشکستگی، به تمدید مهلت بازپرداخت بدهیها توسط ریاض وابسته است. از سوی دیگر، میلیونها پاکستانی در کشورهای خلیج فارس کار میکنند و بیش از ۲۰ میلیارد دلار در سال برای اقتصاد پاکستان حواله ارسال میکنند. به همین دلیل، حفظ روابط امنیتی با کشورهای منطقه برای اسلامآباد اهمیت اقتصادی نیز دارد.
با این حال، این وابستگی یک ریسک جدی ایجاد میکند. متحدان مالی پاکستان ممکن است در شرایط اختلاف سیاسی، حمایت خود را کاهش دهند. نمونه آن درخواست امارات برای بازپرداخت فوری وام ۳.۵ میلیارد دلاری در ماه آوریل بود.
اقتصاد ضعیف پشت دیپلماسی قدرتمند
با وجود تلاش پاکستان برای افزایش نفوذ منطقهای، اقتصاد این کشور همچنان نقطه ضعف اصلی آن است. پاکستان از نظر درآمد سرانه از بسیاری از کشورهای منطقه عقبتر است و سهم کمتری از تولید ناخالص داخلی خود را به آموزش و سلامت اختصاص میدهد. بر اساس گزارش، حدود ۲۵ میلیون کودک پاکستانی خارج از مدرسه هستند و مشکلات آموزشی گستردهای در این کشور وجود دارد. همچنین صندوق بینالمللی پول در ماه مه از اجرای برنامه نجات ۷ میلیارد دلاری پاکستان استقبال کرد، اما هزینه بهره بدهیها همچنان حدود ۴۰ درصد درآمدهای دولت را در سال مالی منتهی به ژوئن ۲۰۲۷ مصرف خواهد کرد.
پاکستان همچنین برای افزایش ذخایر ارزی خود از آمریکا درخواست ۱۰ میلیارد دلار حمایت مالی کرده است. در حالی که رشد اقتصادی برای سال منتهی به ژوئن ۲۰۲۶ حدود ۳.۷ درصد پیشبینی شده، کسری تجاری این کشور به بالاترین سطح چهار سال اخیر یعنی ۳۹.۶ میلیارد دلار رسیده است.
در همین شرایط، بودجه دفاعی پاکستان ۱۸ درصد افزایش یافته است. منتقدان میگویند دولت در حالی سیاستهای ریاضتی را دنبال میکند که هزینههای نظامی همچنان رشد میکند.
مسئله اصلی پاکستان این است که نفوذ خارجی آن تا چه اندازه میتواند ضعفهای داخلی را جبران کند. این کشور توانسته است با تکیه بر موقعیت ژئوپلیتیک، نقش بزرگتری در معادلات منطقهای به دست آورد، اما بدون اصلاحات اقتصادی، افزایش سرمایهگذاری، کاهش ناامنی و بازسازی اعتماد سیاسی، این قدرت خارجی ممکن است پایههای شکنندهای داشته باشد.
اخبار برگزیدهسیاسی
لینک کوتاه :