سیل نیامد؛ اما روان آب‌های تهران چالش جدی است
بارندگی‌های اخیر تهران اگرچه از قبل پیش‌بینی شده بود و مدیریت شهری با آماده‌باش نیروها و لایروبی کانال‌ها و ... از تکرار حوادثی مشابه سیل کن پیشگیری کرد؛ اما آب‌گرفتگی بزرگراه‌ها و معابر باردیگر چالش مدیریت روان‌آب‌ها را برجسته کرد؛ موضوعی که نشان می‌دهد تهران همچنان برای مواجهه با بارندگی‌های شدید با مشکلات زیرساختی روبروست.
جهان صنعت نیوز، بارندگی‌های چند روزه تهران، شهر و آسمان پایتخت را پاک کرد و حال ناخوش ذخایر آبی را بهبود بخشید؛ اما اگرچه با اقدامات پیشگیرانه، پایتخت شاهد اتفاقاتی مشابه سیلاب‌های مخرب گذشته نبود؛ اما شدت بارش‌ها به اندازه‌ای بود که در برخی معابر و بزرگراه‌ها آب‌گرفتگی‌های شدید رخ داد و تصاویر آن در فضای مجازی منتشر شد.
این تصاویر و فیلم‌ها بار دیگر توجه افکار عمومی را به وضعیت شبکه جمع‌آوری و هدایت آب‌های سطحی در تهران جلب کرد؛ شبکه‌ای که در زمان بارندگی، بتواند روان‌آب‌ها را از سطح معابر جمع‌آوری و به مسیرهای مناسب هدایت کند تا تردد شهروندان با مشکل مواجه نشود.
اگرچه نمی‌توان شدت بارندگی و حجم نزولات جوی را در بروز آب‌گرفتگی‌ها نادیده گرفت؛ اما تکرار این اتفاق در برخی معابر و به‌ویژه آب‌گرفتگی بزرگراه‌ها نشان می‌دهد که مسئله تنها به میزان بارش‌ها مربوط نیست و باید ظرفیت زیرساخت‌های موجود نیز مورد بازنگری قرار گیرد.
در واقع، تهران در بارندگی‌های اخیر با سیلاب‌های مخرب سال‌های گذشته مواجه نشد، اما همین آب‌گرفتگی‌ها نشان داد که شبکه هدایت روان‌آب‌ها در برخی نقاط شهر برای مدیریت بارش‌هایی با این شدت با محدودیت‌هایی روبه‌روست. این مسئله ضرورت برنامه‌ریزی برای افزایش ظرفیت شبکه، رفع گلوگاه‌های انتقال آب و اصلاح نقاطی را که سابقه آب‌گرفتگی دارند، بیش از گذشته نمایان می‌کند.
از سوی دیگر، پیش‌بینی بارندگی و اعلام آماده‌باش نیروهای خدمات شهری، تنها بخشی از الزامات مدیریت بحران است. آنچه اهمیت بیشتری دارد، آمادگی زیرساخت شهری برای مواجهه با چنین شرایطی است؛ چرا که حضور نیروهای عملیاتی و تجهیزات تخلیه آب، هرچند در کاهش مشکلات مؤثر است؛ اما نمی‌تواند جایگزین اصلاح شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی شود.
اظهارات مسئولان خدمات شهری شهرداری تهران نیز نشان می‌دهد که در برخی نقاط، حجم بارش از ظرفیت انتقال آب در انهار فراتر رفته و همین مسئله موجب جاری شدن روان‌آب در سطح معابر شده است.
آرش میلانی عضو پیشین شورای شهر تهران در گفت‌وگو با ایسنا در این خصوص تصریح می‌کند: بارندگی‌های شدید ممکن است هر ۲۰ سال یک‌بار رخ دهند. بخشی از این بارندگی‌ها را می‌توان کنترل کرد و بخشی دیگر نیز بر اساس مقررات و ضوابط مهندسی مدیریت می‌شوند. اگر قرار باشد تمام شرایط احتمالی پوشش داده شود و سازه‌هایی برای مدیریت همه این حجم از بارندگی ساخته شود، این سازه‌ها علاوه بر اینکه فضای زیادی را اشغال می‌کنند، هزینه‌های بسیار سنگینی نیز به همراه خواهند داشت. به همین دلیل، بخشی از این شرایط را می‌پذیرم. نکته مهم این است که در حال حاضر حادثه‌ای از جنس حوادثی که خسارات گسترده‌ای به مردم وارد کند و خانه‌ها را تحت تأثیر قرار دهد، در شهر رخ نداده است.
وی ادامه می‌دهد: اگر شهرهای دیگر را بررسی کنید، می‌بینید که در برخی شهرها اتفاقات مشابهی رخ داده است. برای مثال، در خرم‌آباد، چند سال پیش بارندگی با شدتی کمتر از بارندگی اخیر اتفاق افتاد، اما حجم زیادی از گل وارد شهر شد و سیلاب در محدوده شهری جاری شد. در برخی موارد نیز، برای مثال در قم، کارتن‌هایی در مسیر حرکت خودروها قرار داشتند که جریان آب آنها را با خود می‌برد. این اتفاقات خسارات بزرگی به شهر قم وارد کرد. شهرداری تهران تلاش می‌کند از بروز چنین اتفاقاتی جلوگیری کند و در تهران اجازه نمی‌دهد چنین خطاهایی در این ابعاد رخ دهد و در نهایت، این مسائل باید کنترل شوند.
عضو پیشین شورای شهر تهران اضافه می‌کند: این موضوع از گذشته نیز به همین شکل بوده است. زمانی که سیل امامزاده داوود در دهه ۴۰ رخ داد، بخشی از محدوده شهری را با خود برد. سیستم مدیریت شهری به این شکل بود که کانال‌هایی برای هدایت آب به خارج از شهر احداث کند. در واقع، بخشی از این کانال‌ها در پی وقوع سیلاب‌های خطرناکی که در دهه‌های گذشته رخ می‌دادند، شکل گرفتند. پس از آنکه شهر توسعه پیدا کرد، ظرفیت این کانال‌ها نیز توسعه داده شد و تا حدودی ارتفاع و عمق آنها افزایش پیدا کرد. این زیرساخت‌ها به‌تدریج شکل گرفته‌اند. زیرساخت کانال‌ها و انهار متناسب با برآوردهایی که در آن زمان انجام می‌شد یا حوادثی که رخ می‌داد، طراحی شده است. به مرور زمان، دانش و طراحی مهندسی نیز پیشرفت کرده و در بخش‌هایی که شهر در سال‌های بعد توسعه پیدا کرد، مدیریت شهری نیز متناسب با شرایط، اقدامات لازم را انجام داده است.
وی با بیان اینکه تهران از شرایطی برخوردار است که وقتی بارندگی در ارتفاعات رخ می‌دهد، تقریباً نیم ساعت بعد آب به محدوده شهری می‌رسد، می‌گوید: این موضوع از گذشته از نظر مهندسی شناخته‌شده بود. به همین دلیل، ظرفیت کانال‌ها و طراحی آنها به‌گونه‌ای در نظر گرفته شد که آب را از محدوده شهری عبور دهند و به خارج از شهر منتقل کنند. در این راستا در بسیاری از نقاط مجبور شده‌اند رودخانه‌ها و مسیرهای طبیعی آب را سیمانی کنند. البته در این زمینه ایرادهای محیط‌زیستی نیز مطرح و گفته می‌شود که چرا این مسیرها و دره‌ها را از حالت طبیعی خارج کرده‌اید؛ اما مدیریت شهری در آن شرایط چاره‌ای نداشته و مجبور بوده است این اقدامات را انجام دهد تا سیلاب از محدوده شهری خارج شود.
میلانی با اشاره به اینکه دو موضوع در مدیریت سیلاب تهران اهمیت دارد، ادامه می‌دهد: موضوع نخست آن است که تهران در منطقه‌ای کوهپایه‌ای قرار گرفته و به کوه توچال نزدیک است؛ به همین دلیل، مدیریت شهری نمی‌تواند ریسک ناشی از ورود سیلاب از ارتفاعات را نادیده بگیرد و تلاش می‌کند آن را کنترل کند و اصلی‌ترین اقدام نیز این است که آبی که از کوهستان وارد شهر می‌شود، در سریع‌ترین زمان ممکن از محدوده شهری عبور داده شده و خارج شود. در موضوع دیگر بارندگی در داخل شهر نیز مطرح است. سطح شهر نفوذناپذیر است و طبیعتاً بخشی از آب بارندگی به روان‌آب تبدیل می‌شود. در این شرایط، ممکن است در برخی نقاط زباله‌ها وارد مسیر آب شوند و مجاری را مسدود کنند. یکی از دغدغه‌های مدیریت شهری نیز برطرف کردن همین گلوگاه‌هایی است که در اثر تجمع زباله ایجاد می‌شوند؛ چراکه این موانع می‌توانند موجب بالا آمدن سطح آب شوند.
وی خاطرنشان می‌کند: برای مثال، من شخصاً شاهد بوده‌ام که نیروهای خدمات شهری حتی در روزهایی که بارندگی به‌مراتب کمتر از بارندگی اخیر بود، چقدر نگران این موضوع هستند. ممکن است یک شی در مسیر کانال رها شده باشد و وارد یک مجرا شود. همین یک شی می‌تواند مسیر عبور آب را به‌طور کامل مسدود کند و در نهایت موجب آب‌گرفتگی یک میدان شود. بنابراین، مجموعه‌ای از این عوامل باید در کنار یکدیگر بررسی شوند. گاهی ممکن است اتفاقی مانند سیل گلابدره رخ دهد که در آن، انواع و اقسام شرایط ناشی از بارندگی وجود داشته است. درست است که بارندگی شدید بوده، اما به صورت ناگهانی و در یک لحظه رخ نداده، بلکه به‌تدریج و آرام‌آرام ادامه پیدا کرده و در نهایت حجم زیادی از آب وارد کانال‌ها شده است.
عضو شورای شهر پنجم تهران، اضافه می‌کند: باید بررسی شود که آیا کانال‌ها و انهار را لایروبی می‌کنند تا آب بتواند به راحتی و با ظرفیت مناسب از آنها عبور کند یا خیر؟ اگر این اقدامات انجام شده باشد، می‌توان گفت که مجموعه تعهدات مربوط به این بخش انجام شده است. اما اگر شرایط فراتر از ظرفیت پیش‌بینی‌شده باشد، با یک وضعیت واقعاً جدی مواجه هستیم که در آن، بخشی از آب‌گرفتگی شهر اجتناب‌ناپذیر خواهد بود. در چنین شرایطی، آب وارد محدوده شهری می‌شود و سپس باید تخلیه شود.
وی در پایان تأکید کرد که البته در این شرایط، باید سیستم مدیریت محدوده را به‌گونه‌ای تنظیم کنند که رفت‌وآمد در مناطق حادثه‌دیده محدود شود تا مشکلات بیشتری به وجود نیاید. باید بررسی شود که چه میزان از لایروبی‌های مورد نیاز انجام نشده است. بنابراین، نمی‌توان به صورت کلی گفت که عملکرد مدیریت شهری ضعیف بوده است. شورای شهر فعلی نیز وظیفه دارد این موضوع را رصد کند و قطعاً مسئله را بررسی خواهد کرد.
خدمات مدیریت شهری در بارندگی‌های اخیر را نمی‌شود نادیده گرفت، به طوری که با بسیج نیروهای خدمات شهری، آماده‌سازی ماشین‌آلات و تجهیزات و اجرای اقدامات پیشگیرانه، در آماده‌باش کامل قرار گرفتند و غلامرضا شنگی سرپرست معاونت خدمات شهری شهرداری تهران نیز با تأکید بر آماده‌باش کامل نیروهای شهرداری در مناطق ۲۲گانه اعلام کرد که با وجود ثبت بارندگی بیش از ۸۰ میلی‌متری در ایستگاه قائم، به‌دلیل اقدامات پیشگیرانه و لایروبی کانال‌ها و انهار، مشکل خاصی در حوزه آب‌گرفتگی شهر تهران نداشتیم.
خدمات مدیریت شهری از دید اعضای شورای شهر تهران نیز دور نماند، به طوریکه علیرضا نادعلی سخنگوی شورای شهر تهران در جلسه روز گذشته شورای شهر تهران از تلاش‌های شبانه‌روزی بدنه اجرایی شهرداری در روزهای بارانی تشکر کرد و با تأکید بر لزوم برنامه‌ریزی ملی برای مهار منابع آبی، تصریح کرد: اقدامات ماه‌های قبل شهرداری در زمینه لایروبی دقیق انهار و آماده‌سازی مسیل‌ها، کلید اصلی مدیریت روان‌آب‌ها بود. با وجود حجم بالای آب ناشی از بارش‌ها، جریان آب به شکلی ایمن هدایت و تبادل شد و این آمادگی ارزشمند باید با همین دقت در مناطق جنوبی شهر نیز استمرار یابد.
مهدی پیرهادی دیگر عضو شورای شهر تهران نیز با تأکید بر اینکه در روزهای بارندگی مجموعه خدمات شهری مناطق ۲۲گانه در آماده‌باش کامل قرار داشتند و کارشناسان، مدیران و کارگران این حوزه به صورت مستمر برای پیشگیری از آب‌گرفتگی و بروز مشکل برای شهروندان فعالیت کردند، به نقش هماهنگی میان بخش‌های مختلف مدیریت شهری اشاره کرد و گفت: جلسات و هماهنگی‌های شهردار تهران و معاون خدمات شهری شهرداری تهران با شهرداران مناطق و معاون خدمات شهری و شهرداران و معاون نواحی مناطق ۲۲ گانه آنها در کنار حضور میدانی نیروها موجب شد شرایط بارندگی بدون بروز بحران مدیریت شود.
وی همچنین لایروبی مستمر و اقدامات پیشگیرانه در طول سال را از عوامل مؤثر در کنترل پیامدهای بارندگی دانست و از تلاش‌های همه پرسنل مدیریت بحران و نیروهای داوطلب، پرسنل خدوم آتش‌نشانی و سایر مجموعه‌های همکار قدردانی کرد.
اگرچه ضروری است مدیریت شهری پس از بارش‌های اخیر با بررسی عملکرد شبکه جمع‌آوری آب‌های سطحی در جریان بارندگی‌های اخیر، نقاط دارای مشکل را شناسایی و برای رفع ریشه‌ای آنها برنامه‌ریزی کند اما این پرسش نیز مطرح است آیا زیرساخت‌های فعلی متناسب با توسعه شهر و تغییر شرایط بارندگی طراحی و تجهیز شده‌اند یا نیازمند بازنگری و افزایش ظرفیت هستند؟
در این باره عباس نژاد مدیرکل حفاظت محیط زیست استان تهران نیز بر لزوم بازنگری در رویکردهای سنتی مدیریت آب باران و حرکت به سمت الگوی «شهر اسفنجی» تأکید دارد که بر بازگرداندن ظرفیت طبیعی شهر برای جذب و نگهداشت آب باران و کاهش روان‌آب‌های مخرب استوار است؛ در این الگو، شهر همچون یک اسفنج بخشی از آب باران را جذب می‌کند، بخشی را در فضاها و زیرساخت‌های مناسب ذخیره می‌سازد، کیفیت آن را بهبود می‌بخشد و متناسب با شرایط محیطی و نیازهای شهری، امکان استفاده مجدد از آن را فراهم می‌کند.
اجرای طرح شهر اسفنجی به گفته عباس نژاد صرفاً با افزایش فضای سبز یا احداث چند مخزن و حوضچه محقق نمی‌شود، تحقق این رویکرد مستلزم تغییر نگرش در نظام برنامه‌ریزی و مدیریت شهری، بازنگری در ضوابط طراحی معابر و فضاهای عمومی، حفاظت از آبراهه‌ها و مسیل‌های طبیعی، هماهنگی میان دستگاه‌های مسئول در حوزه آب، فاضلاب، مدیریت بحران، شهرداری‌ها و محیط زیست همچنین پیش‌بینی سازوکار مشخص برای نگهداری و پایش مستمر زیرساخت‌هاست.
تا تحقق ایده شهر اسفنجی، نمی‌توان از تکرار حوادث مشابه آب‌گرفتگی روز گذشته بزرگراه‌ها و معابر به‌سادگی عبور کرد؛ این اتفاقات هشداری برای مدیریت شهری است تا پیش از وقوع بارندگی‌های شدیدتر، برای مدیریت روان‌آب‌ها و تقویت زیرساخت‌های شهری چاره‌اندیشی کند؛ چراکه مسئله اصلی، صرفاً تخلیه آب پس از وقوع آب‌گرفتگی نیست، بلکه جلوگیری از شکل‌گیری آن و فراهم کردن امکان تردد ایمن شهروندان در روزهای بارانی است.
منبع: ایسنا
عمومیلینک کوتاه :