درس‌های آدام اسمیت برای عصر هوش مصنوعی

جهان صنعت نیوز – فضای اقتصادی بسیاری از کشورها در سال‌های اخیر با نوعی اضطراب همراه شده است. بخشی از این نگرانی به رقابت‌های تجاری میان کشورها نسبت داده می‌شود؛ نگرانی از اینکه برخی اقتصادها از طریق تجارت از دیگران سوءاستفاده می‌کنند. بخش دیگری نیز به فناوری‌های نو، به‌ویژه هوش مصنوعی، مربوط می‌شود که احتمال می‌رود ساختار بازار کار را دگرگون کرده و قدرت اقتصادی را در دست تعداد محدودی از شرکت‌ها متمرکز کند. در چنین فضایی، سیاست‌گذاران اغلب به سراغ مجموعه‌ای از ابزارهای مداخله‌گرانه از سیاست‌های ضدانحصار گرفته تا برنامه‌های صنعتی و محدودیت‌های تجاری می‌روند.

با این حال، برخی از راهنماها برای فهم این چالش‌ها در اثری کلاسیک قرار دارد که حدود دو ۲۵۰ سال پیش نوشته شده است. این اثر بر این ایده بنیادی تأکید می‌کند که به توانایی انسان‌های عادی برای خلق ثروت و پیشرفت باید اعتماد  کرد وساختارهای قدرت نباید مانع فعالیت آنها شوند.

سوءبرداشت از اندیشه آدام اسمیت

اندیشه‌های آدام اسمیت در طول زمان بارها نقل شده‌اند، اما در عین حال به همان اندازه نیز دچار سوءبرداشت شده‌اند. در بسیاری از روایت‌های محافظه‌کارانه، او صرفاً به عنوان مدافع رهاسازی کامل اقتصاد از هر نوع مداخله معرفی می‌شود؛ گویی تنها اصل مورد تأکید او این بوده که «دست نامرئی» بازار باید به تنهایی هدایت‌کننده اقتصاد باشد. در سوی دیگر، برخی جریان‌های فکری او را نماد دفاع از خودخواهی اقتصادی و منافع فردی بدون توجه به پیامدهای اجتماعی می‌دانند. اما چنین تصویری از اندیشه او نه تنها ناقص بلکه گمراه‌کننده است. واقعیت آن است که دیدگاه او پیچیده‌تر و در عین حال برای مسائل اقتصادی امروز بسیار مرتبط‌تر است.

اسمیت در واقع تلاش داشت نشان دهد که چگونه فعالیت‌های عادی و روزمره افراد در پیگیری زندگی و منافع شخصی می‌تواند جامعه را در مجموع ثروتمندتر، آزادتر و حتی عادلانه‌تر کند؛ البته به شرط آنکه نهادهای قدرتمند از دولت‌ها گرفته تا انجمن‌های صنفی یا شرکت‌های بزرگ مانعی در مسیر این فعالیت‌ها ایجاد نکنند.

معیار واقعی پیشرفت اقتصادی

یکی از مهم‌ترین نکات در اندیشه اسمیت این بود که رفاه یک کشور را نباید با ثروت پادشاهان یا اشراف آن سنجید. در زبان امروز می‌توان گفت معیار پیشرفت اقتصادی نباید موفقیت میلیاردرها، شرکت‌های فناوری یا نخبگان مالی باشد. معیار واقعی باید این باشد که آیا مردم عادی به نیازهای اساسی و امکانات زندگی دسترسی دارند یا خیر.

از نگاه او، جامعه‌ای که بخش بزرگی از اعضایش در فقر و تنگدستی زندگی می‌کنند، هرگز نمی‌تواند واقعاً شکوفا و سعادتمند باشد. بنابراین رفاه اقتصادی زمانی معنا دارد که به‌طور گسترده در میان مردم توزیع شود. این تأکید بر رفاه عمومی نشان می‌دهد که او اقتصاد را صرفاً به‌عنوان ابزاری برای افزایش ثروت نخبگان نمی‌دید، بلکه آن را سازوکاری برای بهبود زندگی اکثریت جامعه تلقی می‌کرد.

اسمیت در شکل‌گیری دیدگاه‌های خود از آثار فیلسوفان اروپایی پیش از خود تأثیر گرفته بود، اما شیوه کار او تفاوت مهمی با بسیاری از متفکران هم‌عصرش داشت. او به‌جای استنتاج نظری از اصول انتزاعی، بیشتر به مشاهده تجربی تاریخ و واقعیت‌های اقتصادی زمان خود تکیه می‌کرد.

یکی از مشهورترین مثال‌هایی که برای توضیح این نگاه ارائه کرد، مربوط به یک کارخانه تولید سنجاق است. در این کارخانه، فرآیند تولید به مجموعه‌ای از وظایف کوچک از صاف کردن سیم گرفته تا ساخت سر سنجاق و بسته‌بندی محصول تقسیم شده بود. این تقسیم کار موجب می‌شد بهره‌وری هر کارگر به‌طور چشمگیری افزایش یابد. برآورد او نشان می‌داد که تولید هر کارگر در چنین سیستمی می‌تواند تا ۲۴۰ برابر بیشتر از حالتی باشد که همان فرد همه مراحل کار را به تنهایی انجام دهد. این مثال برای او نشان‌دهنده سازوکار بنیادی پیشرفت اقتصادی بود. از نظر او، افزایش بهره‌وری از طریق تخصصی شدن فعالیت‌ها همان نیرویی است که امکان افزایش سطح زندگی را فراهم می‌کند.

شبکه پیچیده تقسیم کار در اقتصاد مدرن

تقسیم کار تنها به درون یک کارخانه محدود نمی‌شود. در واقع، اقتصاد مدرن مجموعه‌ای بسیار گسترده‌تر از همکاری‌های تخصصی است که در آن افراد و فعالیت‌ها در مقیاسی وسیع به یکدیگر متصل می‌شوند. حتی تولید محصولی به ظاهر ساده مانند یک قوطی سوپ به همکاری هزاران یا حتی میلیون‌ها نفر در نقاط مختلف جهان وابسته است. کشاورزانی که مواد اولیه را تولید می‌کنند، رانندگانی که آنها را حمل می‌کنند، کارگران صنعت فولاد که قوطی فلزی می‌سازند، مهندسانی که تجهیزات کارخانه را طراحی می‌کنند و فروشندگانی که محصول را در فروشگاه‌ها عرضه می‌کنند. بسیاری از این افراد هرگز یکدیگر را نمی‌شناسند، اما فعالیت‌های آنها در قالب یک شبکه اقتصادی پیچیده با هم هماهنگ می‌شود.

اسمیت معتقد بود چنین هماهنگی عظیمی نه از طریق طراحی آگاهانه یک برنامه‌ریز مرکزی بلکه از طریق پیگیری منافع فردی افراد شکل می‌گیرد. افراد برای تأمین منافع خود فعالیت می‌کنند، اما در نهایت این فعالیت‌ها به تولید کالاها و خدماتی منجر می‌شود که زندگی دیگران را نیز بهبود می‌بخشد.

خودخواهی یا واقع‌گرایی اقتصادی؟

با وجود تأکید بر منافع فردی، دیدگاه اسمیت به هیچ‌وجه ستایش ساده‌لوحانه از خودخواهی نبود. او پیش از نگارش کتاب معروف خود درباره اقتصاد، اثری درباره اخلاق و احساسات انسانی نوشته بود که در آن به نقش همدلی، قضاوت اخلاقی و تمایل انسان‌ها به تأیید اجتماعی پرداخته بود.

با این حال، او در حوزه اقتصاد بر این باور بود که سیاست‌گذاری باید بر اساس واقعیت رفتار انسان‌ها شکل بگیرد، نه بر اساس تصورات آرمان‌گرایانه درباره اینکه انسان‌ها چگونه باید رفتار کنند. به همین دلیل، توضیح می‌داد که ما غذا را نه به دلیل خیرخواهی قصاب یا نانوا، بلکه به دلیل توجه آنها به منافع شخصی خود دریافت می‌کنیم. در تعاملات اقتصادی، افراد به مزایایی که برای طرف مقابل ایجاد می‌کنند تکیه می‌کنند، نه صرفاً به احساسات انسان‌دوستانه.

بر اساس همین نگاه، اسمیت نسبت به ساختارهایی که مانع فعالیت آزاد افراد می‌شوند بدبین بود. او با اشکال مختلف امتیازدهی دولتی، تلاش کارفرمایان برای محدود کردن دستمزدها و همچنین نهادهایی که رقابت را محدود می‌کنند مخالفت می‌کرد. این نقد در اقتصادهای امروز نیز به‌نوعی قابل مشاهده است. بسیاری از مقررات حرفه‌ای، صدور مجوزهای محدود برای برخی مشاغل یا موانع اداری برای تأسیس کسب‌وکارهای جدید می‌توانند ورود افراد تازه را به بازار دشوار کنند. چنین محدودیت‌هایی معمولاً به نفع فعالان قدیمی بازار تمام می‌شود، اما در نهایت به زیان مصرف‌کنندگان و نیروی کار خواهد بود.

در عین حال، تجربه اقتصاد مدرن نشان داده است که شرکت‌ها نیز می‌توانند قدرت انحصاری پایداری ایجاد کنند. بنابراین حفظ رقابت در بازارها گاه مستلزم اجرای فعال سیاست‌های ضدانحصار است، نه صرفاً این فرض که رقابت به‌طور خودکار شکل خواهد گرفت.

مخالفت با مرکانتیلیسم و سیاست‌های تجاری محدودکننده

شدیدترین انتقاد اسمیت متوجه نظام اقتصادی مسلط زمان خود بود؛ نظامی که موفقیت اقتصادی کشورها را بر اساس انباشت طلا و مازاد تجاری می‌سنجید. این رویکرد که به مرکانتیلیسم معروف بود، با وضع تعرفه برای محدود کردن واردات و اعطای یارانه برای افزایش صادرات، تلاش می‌کرد تراز تجاری مثبت ایجاد کند.

از نگاه او، چنین سیاست‌هایی در عمل منافع گروه‌های خاص را تأمین می‌کرد و هزینه آن را مصرف‌کنندگان می‌پرداختند. او استدلال می‌کرد که واردات نه یک تهدید، بلکه منبع واقعی منفعت برای مصرف‌کنندگان است، زیرا انتخاب‌های بیشتر و قیمت‌های پایین‌تر فراهم می‌کند. همچنین تجارت آزاد با گسترش تقسیم کار در سطح بین‌المللی می‌تواند بهره‌وری و سطح زندگی را افزایش دهد.

تمرکز بیش از حد بر ترازهای تجاری دوجانبه یا تلاش دولت‌ها برای مدیریت جزئیات فعالیت‌های صنعتی از نظر او خطایی اساسی بود؛ خطایی که در نهایت به کاهش انتخاب‌ها، افزایش قیمت‌ها و کند شدن رشد اقتصادی منجر می‌شود.

یکی از ویژگی‌هایی که در بسیاری از بحث‌های اقتصادی امروز کمتر دیده می‌شود، خوش‌بینی اسمیت نسبت به توانایی بشر برای پیشرفت است. او در عین حال که به خطاها و سوءاستفاده‌های سیاستی اشاره می‌کرد، از بهبود سطح زندگی مردم در زمان خود نیز شگفت‌زده بود.

در مقایسه با استانداردهای امروز، حتی ثروتمندترین افراد قرن هجدهم امکانات بسیار محدودی داشتند؛ با این حال او تأکید می‌کرد که افزایش دستمزد کار و بهبود شرایط زندگی موجب شده فاصله میان اشراف و مردم عادی کاهش یابد. از آن زمان تاکنون نیز سرعت پیشرفت اقتصادی به‌طور چشمگیری افزایش یافته است؛ به‌گونه‌ای که افزایش درآمد سرانه‌ای که زمانی یک قرن طول می‌کشید، اکنون می‌تواند در یک نسل تحقق یابد.

یادآوری این روند تاریخی به معنای نادیده گرفتن مشکلات امروز نیست. بلکه به معنای آن است که با درک ظرفیت خلاقیت انسانی می‌توان با اعتماد و در عین حال فروتنی به آینده نگاه کرد.

تمرکز بر زندگی مردم عادی

در شرایطی که اعتماد به بازارها کاهش یافته و همزمان اعتماد به دولت‌ها نیز با تردید همراه است، اندیشه اسمیت نه ستایش بی‌قید و شرط بازار است و نه نفی آن. پیام او بر ضرورت مهار قدرت، حفظ رقابت و تمرکز بر هدف اصلی اقتصاد تأکید دارد: بهبود زندگی مردم عادی.

اقتصاد زمانی موفق است که بتواند نیازهای اساسی افراد را تأمین کند و فرصت‌هایی برای پیشرفت فراهم آورد. در چنین چارچوبی، نقش سیاست‌گذاری نه کنترل کامل اقتصاد، بلکه ایجاد شرایطی است که در آن رقابت، نوآوری و فعالیت اقتصادی بتوانند در خدمت رفاه عمومی قرار گیرند.

اخبار برگزیدهاقتصاد کلان