مسئله نفت؛ تنگه هرمز، ذخایر آمریکا، نفت ونزوئلا و بازیگری روسیه
آیا کاهش اخیر قیمت نفت روندی پایدار خواهد بود یا صرفاً واکنشی کوتاهمدت به تحولات سیاسی و خبری است؟
هما میرزایی-جهان صنعت نیوز: یکی از پرسشهای مطرح در روزهای اخیر به افت قابل توجه قیمت نفت مربوط میشود. طی یکی دو روز گذشته قیمت نفت کاهش محسوسی را تجربه کرده و این مسئله برای بسیاری از ناظران این پرسش را ایجاد کرده است که دلیل این کاهش چیست. این موضوع از آن جهت اهمیت دارد که برخی تحلیلها پیشتر بر این نکته تأکید داشتند که ایران میتواند از افزایش قیمت نفت به عنوان یک اهرم فشار در معادلات سیاسی و اقتصادی استفاده کند. اکنون این پرسش مطرح میشود که آیا کاهش اخیر قیمت نفت روندی پایدار خواهد بود یا صرفاً واکنشی کوتاهمدت به تحولات سیاسی و خبری است. پس از برخی موضعگیریهای سیاسی، از جمله اظهارات دونالد ترامپ درباره پایان جنگ، بازار دوباره واکنش نشان داد و بخشی از این افزایش تعدیل شد. این تحولات نشان میدهد که بازار ارز در ایران نیز تا حد زیادی تحت تأثیر فضای سیاسی و امنیتی منطقه قرار دارد.
در اینباره با حمیدرضا صالحی رئیس فدراسیون صادرات انرژی ایران گفتوگویی انجام دادیم که در ادامه میخوانید.
بیمه نفتکشها و کشتیهای حامل انرژی
در حوزه انرژی مجموعهای از عوامل میتواند بر قیمت نفت اثر بگذارد. برای مثال، اگر سطح ریسک در منطقه افزایش یابد، مسئله بیمه نفتکشها و کشتیهای حامل انرژی نیز اهمیت بیشتری پیدا میکند. در چنین شرایطی ممکن است کشورهای بزرگ مصرفکننده انرژی برای پوشش بیمهای و تأمین امنیت حملونقل دریایی اقداماتی انجام دهند. همچنین هرگونه تغییر در توازن قوا در منطقه میتواند بر میزان عبور کشتیها از مسیرهای اصلی انرژی اثر بگذارد. اگر عبور کشتیها کاهش یابد یا هزینههای حملونقل افزایش پیدا کند، این موضوع میتواند دوباره فشار صعودی بر قیمت نفت وارد کند. به همین دلیل، مجموعهای از این عوامل بهصورت همزمان بر بازار انرژی اثرگذار هستند.
با این حال باید توجه داشت که در شرایط کنونی هنوز نمیتوان از ثبات قابل پیشبینی در منطقه سخن گفت. وضعیت ژئوپلیتیکی همچنان متغیر است و تا زمانی که توافق نهایی در سطح سیاسی حاصل نشود، پیشبینی دقیق روند قیمت نفت با دشواری همراه خواهد بود. در صورت دستیابی به توافق و کاهش تنشها، شرایط بازار انرژی نیز احتمالاً وارد مرحلهای باثباتتر خواهد شد و در آن زمان میتوان ارزیابی دقیقتری از روند قیمتها ارائه داد.
روسیه؛ منتفع از افزایش قیمت نفت
افزایش قیمت نفت، در صورت وقوع، برای برخی کشورها مزیت اقتصادی ایجاد میکند. کشورهایی مانند روسیه که بخش قابل توجهی از درآمد ارزی خود را از صادرات انرژی تأمین میکنند، از افزایش قیمت نفت منتفع میشوند. عربستان سعودی نیز به عنوان یکی از بزرگترین صادرکنندگان نفت از چنین شرایطی سود میبرد. در مقابل، کشورهایی که واردکننده انرژی هستند با افزایش هزینههای انرژی مواجه میشوند.
آیا نفت اهرم فشار ایران است؟
این پرسش که آیا ایران میتواند از قیمت نفت به عنوان یک اهرم فشار استفاده کند، بیشتر در سطح تحلیلهای سیاسی مطرح میشود تا در سطح واقعیتهای اقتصادی بازار انرژی. به عنوان مثال، ایالات متحده آمریکا دارای ذخایر قابل توجهی از نفت استراتژیک است که در شرایط افزایش قیمت نفت میتواند بخشی از آن را وارد بازار کند تا از جهش شدید قیمتها جلوگیری شود. علاوه بر این، برخی کشورهای دیگر نیز قادرند بخشی از کمبود عرضه را جبران کنند.
ونزوئلا و تامین نفت چین و هند
از سوی دیگر، هماهنگیهایی میان برخی کشورهای مصرفکننده بزرگ انرژی، مانند چین و هند، برای تأمین نفت از منابع جایگزین صورت گرفته است. برای مثال، این کشورها میتوانند بخشی از نیاز خود را از کشورهایی مانند ونزوئلا تأمین کنند. چنین اقداماتی میتواند تا حدی کمبود عرضه در بازار جهانی را جبران کند.
با این حال نباید فراموش کرد که بخش مهمی از انرژی جهان همچنان از منطقه خاورمیانه عبور میکند. حدود یکسوم انرژی جهان از مسیرهای این منطقه منتقل میشود و به همین دلیل هرگونه تنش یا اختلال در این مسیرها میتواند بر بازار جهانی انرژی اثر بگذارد. بنابراین، تحولات منطقهای بدون تردید بر قیمت نفت تأثیر میگذارند و این اثر در آینده نیز ادامه خواهد داشت.
تجربه اروپا در کنترل بحران انرژی در جنگ روسیه و اوکراین
در عین حال، تجربههای گذشته نشان میدهد که استفاده از انرژی به عنوان یک اهرم سیاسی همیشه به نتایج مورد انتظار منجر نمیشود. برای مثال، در بحران انرژی اروپا که پس از جنگ اوکراین شکل گرفت، در ابتدا تصور میشد که وابستگی اروپا به انرژی روسیه یک اهرم فشار جدی برای مسکو ایجاد میکند. اما در عمل کشورهای اروپایی با کاهش مصرف، مدیریت تقاضا و همچنین تأمین انرژی از منابع جایگزین توانستند تا حد زیادی این بحران را کنترل کنند.
این تجربه نشان میدهد که بازار انرژی نسبت به گذشته پیچیدهتر شده است. مؤلفههای جدیدی وارد معادله انرژی جهانی شدهاند که دامنه اثرگذاری سوختهای فسیلی را نسبت به گذشته تغییر دادهاند. برای مثال، انرژیهای تجدیدپذیر امروز سهم قابل توجهی در تولید انرژی جهان دارند. البته هنوز بخش عمده انرژی جهان از منابع فسیلی تأمین میشود، اما روند توسعه انرژیهای نو به تدریج در حال افزایش است.
کاهش قدرت نفت در معادلات بینالمللی
در کنار این موضوع، سیاستهای مرتبط با تغییرات اقلیمی نیز در بسیاری از کشورها باعث شده است که برنامههایی برای بهینهسازی مصرف انرژی اجرا شود. افزایش بهرهوری انرژی، توسعه فناوریهای جدید و محدودیتهای زیستمحیطی از جمله عواملی هستند که در بلندمدت میتوانند بر میزان تقاضا برای سوختهای فسیلی اثر بگذارند.
بر همین اساس میتوان گفت که سوختهای فسیلی همچنان در بازار جهانی انرژی نقش مهمی دارند، اما میزان اثرگذاری آنها به اندازه گذشته نیست. به بیان دیگر، نفت و گاز هنوز ابزار مهمی در معادلات اقتصادی و سیاسی هستند، اما قدرت بازدارندگی آنها نسبت به گذشته کاهش یافته است.
نقشآفرینی ناکافی ایران در بازار جهانی انرژی
در مورد پیشبینی قیمت نفت در کوتاهمدت نیز باید گفت که نوسانات بازار در شرایط کنونی بسیار بالاست. برای مثال، قیمت نفت در مقطعی تا حدود ۷۰ دلار کاهش یافت و سپس دوباره افزایش پیدا کرد و اکنون در محدوده حدود ۷۴ دلار قرار دارد. این نوسانات نشان میدهد که پیشبینی دقیق قیمت نفت در شرایط فعلی بسیار دشوار است.
عامل اصلی تعیینکننده در این زمینه، تحولات سیاسی و امنیتی منطقه است. اگر روند مذاکرات و توافقهای سیاسی به نتیجه برسد و شرایط به سمت صلح و ثبات حرکت کند، بازار انرژی نیز میتواند وارد دورهای باثباتتر شود.
در چنین شرایطی برای ایران نیز فرصتهایی ایجاد خواهد شد. ایران از نظر ذخایر انرژی در موقعیت بسیار مهمی قرار دارد؛ بهگونهای که از نظر ذخایر نفت در رتبه چهارم جهان و از نظر ذخایر گاز در رتبه دوم جهان قرار دارد. با این حال، این ظرفیتها هنوز بهطور کامل در نقش ایران در بازار جهانی انرژی منعکس نشده است.
تقویت جایگاه ایران تنها با ثبات سیاسی امکانپذیر است
در صورت ایجاد ثبات سیاسی و اقتصادی، ایران میتواند جایگاه خود را در بازار جهانی انرژی تقویت کند و به یکی از بازیگران مهم این بازار تبدیل شود. همچنین با توجه به موقعیت جغرافیایی کشور، ایران میتواند در مسیرهای ترانزیت انرژی در محورهای شمال ـ جنوب و شرق ـ غرب نقش مهمی ایفا کند و به یکی از کریدورهای اصلی انتقال انرژی در منطقه تبدیل شود. چنین جایگاهی میتواند به ایران امکان دهد که در آینده سهم مؤثرتری در معادلات انرژی منطقهای و جهانی داشته باشد.
اخبار برگزیدهاقتصاد کلانلینک کوتاه :