سازوکارهای مراقبت از روان کودکان در شرایط بحرانی
یک روانشناس بیان کرد: جنگ قاطعترین دلیل بر حماقت متجاوزانی است که این پدیده را بر دیگران تحمیل میکنند و در این میان، کودکان معصومترین قربانیان این حماقت بشری به شمار میروند؛ چرا که متأسفانه در اغلب جنگها، این گروه بیش از سایر گروهها آسیب دیده و دستخوش تروماهایی میشوند که گاهی عوارض آنها تا آخر عمر دامنگیر شان خواهد بود.
جهان صنعت نیوز، محمدحسین الیاسی در پانزدهمین نشست از سلسله نشستهای تخصصی «در میدان» که امروز ۱۰ فروردین به همت جهاد دانشگاهی قم به صورت مجازی برگزار شد، اظهار کرد: در بررسیهای انجامشده با کودکان گروه سنی ۱۴ تا ۱۵ ساله به صورت انفرادی، از آنها پرسش شد که با شنیدن کلمه جنگ، نخستین واژهای که به ذهنشان خطور میکند چیست و واژگانی که کودکان بیان کردند شامل بمب، مرگ، ترسیدن، موشک و کابوس بود؛ اندکی تأمل بر این چند واژه، این حقیقت را بر ما عیان میکند که جنگ چه بستری را برای ذهن و روان کودکان فراهم میآورد.
این روانشناس گفت: به منظور سنجش میزان آسیبهای ناشی از عوارض پسضربهای و تروماتیک در کودکانی که در معرض بمباران بودهاند، آزمونی طراحی شد که در آن سوالات سادهای با گزینههای پاسخ بله، خیر و تا حدودی گنجانده شده بود؛ این سوالات هم از کودکان و هم از والدین پرسیده شد، زیرا کودکان گاهی نمیتوانند پاسخ صریح و روشنی ارائه دهند و والدین در این زمینه نقش کمککننده دارند.
افزود: پرسشها به گونهای طراحی شده بود که مواردی نظیر تجربه کابوسهای وحشتناک، ترس از وقوع حوادث ناگواری مثل زخمی و کشته شدن، و همچنین مشکلات جسمی همچون دلدرد، افزایش ضربان قلب و سردرد را در بر میگرفت.
الیاسی با بیان اینکه همچنین بررسی شد که آیا کودکان در این مدت دچار زودرنجی شدهاند و در خصوص کودکان سنین پایینتر، یعنی از پنج تا دوازده سال، این پرسش مطرح شد که آیا دچار شبادراری شدهاند یا خیر، تصریح کرد: چرا که این مسئله ناشی از واکنش صریح کودکان به این رویداد تروماتیک است؛ علاوه بر این، ابتلای آنان به پانیک، از دست دادن تمرکز، بیاشتهایی، بیخوابی و در نهایت احساس بیقراری مورد ارزیابی قرار گرفت.
این مدرس گفت: برای تجربه تروماتیک و واکنشهای پسضربهای که شایعترین آنها اختلال استرس پس از سانحه (PTSD) یا واکنش به استرس حاد (CSR) است، نمره پانزده تا بیست به عنوان امتیاز در نظر گرفته شد و یافتهها نشان داد که نیمی از کودکان، علائم پسضربهای را از سطوح خفیف تا شدید تجربه کردهاند.
وی با تأکید بر اینکه بنابراین، کودکان نیازمند توجه، مراقبت و حمایت والدین هستند، تصریح کرد: چرا که این یافتهها نشان میدهد کودکان و به ویژه نوجوانان در ابتدای این دوره، بسیار شکننده و آسیبپذیرند و آثار این وقایع گاه در ذهن و روان آنان باقی مانده و به علائم پسضربهای مزمن تبدیل میشود.
این روانشناس اظهار کرد: شایعترین تجربهای که ما میتوانیم در کودکان و نوجوانان با آن مواجه شویم، همین علائم پسضربهای و اختلال استرس تروماتیک است که به صورتهای حاد، مزمن و تأخیری بروز میکند؛ به این معنا که حتی با گذشت سالها، فرد ممکن است در اثر یک حادثه، رخداد یا سخن، به یاد آن واقعه تروماتیک افتاده و دوباره آن را تجربه کند که این امر نشاندهنده باقی ماندن علائم در ناهوشیار و انتظار برای فرصتی جهت بروز دوباره است.
پنج فاکتور استرس پس از سانحه
الیاسی با بیان اینکه در تحلیل فاکتورهای مربوط به استرس پس از سانحه (PTSD)، معمولاً این اختلال به صورت عام در پنج فاکتور دستهبندی میشود، بیان کرد: اولین مورد آن افسردگی است؛ البته این به معنای اختلالات خلقی و افسردگی به معنای عام کلمه نیست، زیرا استرس پس از سانحه در زیر مجموعه اختلالات اضطرابی قرار میگیرد، اما کودکان علائم غم و اندوه را بروز میدهند، به ویژه آنهایی که شخصی را از دست داده یا به محل انفجار نزدیک بودهاند و غم و اندوه در چهرهشان مشهود است.
وی در ادامه اضافه کرد: فاکتور دوم، احساس گناه است که گاهی ماهیتی ناشناخته دارد و فاکتور سوم نیز تجربه مجدد ضربه است که در خواب و رویا نمود پیدا کرده و شخص را دچار استرس میسازد.
این روانشناس با بیان اینکه فاکتور چهارم شامل گسستگی و خشم است، گفت: گاهی شدت این ضربه و تروما به قدری زیاد است که ساختار مغز را تغییر میدهد و دو «من» در شخص شکل میگیرد که شامل منِ قبل از ضربه و منِ بعد از ضربه است، به طوری که گویی فرد علائم سایکوتیک از خود نشان میدهد، هرچند که در واقع در ذیل اختلالات سایکوتیک قرار نمیگیرد؛ این وضعیت بیانگر آن است که ضربه فراتر از توان ذهن بوده و فرد نتوانسته آن را تحمل کند و در نتیجه تمام موجودیتش را پس زده است.
الیاسی افزود: فاکتور پنجم نیز کاهش حافظه و تمرکز است که از علائم شناختی ضربه محسوب شده و روی یادگیری تأثیر میگذارد؛ لازم به ذکر است که برای تشخیص پسضربه، لزومی ندارد که حتماً هر پنج علامت با هم وجود داشته باشند.
وی با بیان اینکه یکی دیگر از علائم مشهود در کودکان، «واپسروی» است، تصریح کرد: به این معنا که آنها به زمان قبل از وقوع ضربه که در آن احساس امنیت میکردند بازمیگردند و به همین دلیل دچار شبادراری و لکنت زبان میشوند که گاهی این علائم ماندگار میگردد؛ همچنین گریه و بیقراری بیش از حد از دیگر نشانههاست که در صورت مشاهده این موارد، نباید کودکان را سرزنش یا نصیحت کرد، زیرا این اقدام شرایط را وخیمتر ساخته، بر احساس گناه آنان میافزاید و وضعیت را پیچیدهتر میکند.
این روانشناس گفت: از دیگر علائم شایع در این زمینه، بروز مشکلات خواب است؛ به گونهای که کودکان توانایی خوابیدن را از دست داده، از به خواب رفتن واهمه دارند و گاهی این مسئله ناشی از برهم خوردن روتین و نظم معمول زندگی آنهاست.
الیاسی ادامه داد: همچنین فوبیا از دیگر علائم تروماتیک در کودکان محسوب میشود که طی آن، جسارت خود را به دلیل وقوع حوادث ناگوار از دست داده و به عنوان مثال از تاریکی، حشرات و تنهایی دچار هراس میشوند؛ در مواجهه با این فوبیاهای گوناگون، باید اکیداً از اتهامزنی به کودکان خودداری کرد.
وی تأکید کرد: اضطراب جدایی نیز در میان این کودکان بسیار شایع است و آنان با دور شدن از والدین یا خواهر و برادر خود، دچار ترس، وحشت و نگرانی شدید میشوند. در برخی موارد نادر نیز کودکان ممکن است با مشکلات و سندرومهای عصبشناختی مواجه گردند که هرچند شیوع کمتری دارد، اما به عنوان یک واقعیت بالینی وجود دارد.
این روانشناس با اشاره به این که عواملی همچون شدت حادثه و وقوع ناگهانی آن، بستر را برای فرو رفتن در علائم پسضربهای تسهیل میکند، بیان کرد: عامل بعدی در این میان، نوع ادراک کودک از خود حادثه است، چرا که ادراک و ذهنیت اهمیت بسیار بالایی دارد و همواره ذهنیت فرد فراتر از عینیت واقعه عمل میکند.
الیاسی گفت: همچنین وجود آسیبدیدگیهای روانی قبلی نیز حائز اهمیت است، زیرا حادثه جدید میتواند شبکه ترس را در مغز دوباره فعال کرده و به محرکی تبدیل شود که تمامی علائم قدیمی را در ذهن فرد زنده کند.
وی در ادامه نشست با بیان اینکه تعارضات هیجانی نیز از دیگر عوامل تأثیرگذار است، اظهار کرد: به طوری که شخصِ دارای تلاطمات، آشفتگیها و خشم زیاد، آسیبپذیری بیشتری از خود نشان میدهد. در این میان، بافت خانواده و محیط نیز نقشی بسیار کلیدی ایفا میکند؛ برخی خانوادهها منسجم و حمایتگر هستند، در حالی که برخی دیگر ساختاری آشفته دارند.
این روانشناس با تأکید بر نقش خانواده گفت: در چنین شرایط بحرانی، اعضای خانواده باید در کنار یکدیگر قرار گیرند و در صورت لزوم، جهت رفع تعارضات از خدمات زوجدرمانی بهرهمند شوند.
راهکارهای مقابله و پیشگیری (PTSD)
الیاسی ادامه داد: عامل دیگر، مکانیسمهای مقابلهای است؛ برخی کودکان تابآور تربیت شدهاند، اما برخی دیگر که پیشتر با مشکلات جدی روبرو نشدهاند، از تابآوری کمتری برخوردارند.
وی خاطرنشان کرد: در حوزه راهکارهای مقابله و پیشگیری، نخستین گام حضور گرم و حلاوتبخش در کنار کودکان است تا با کلام و حضور آرامشبخش خود که با نوازش جسمانی همراه است، روان کودک را تسکین دهیم.
این روانشناس با اشاره به دومین راهکار، بیان کرد: اجتناب جدی از تنها گذاردن کودک است و در گام سوم، باید جنگ را به فرصتی برای مبارزه با مرگ تبدیل کرد؛ یعنی با تبدیل تراژدی به مبارزه، فضای ترس و وحشت را از بین برد.
الیاسی با اشاره به اهمیت اسکن بدن گفت: همچنین باید به کودکان آموزش داد تا از طریق تکنیک «اسکن بدن» یا آرامسازی عضلانی پیشرونده و با تمرکز بر خاطرات خوشایند، به انبساط عضلات خود از فرق سر تا نوک پا بپردازند و سپس کل بدن را شل کنند؛ این عمل باعث فعال شدن سیستم پاراسمپاتیک و غیرفعال شدن سیستم سمپاتیک شده و در نتیجه اضطراب و استرس را کاهش میدهد.
وی با بیان اینکه راهکار دیگر، ایجاد احساس کنترل بر محیط است، گفت: با مشارکت دادن کودکان در فعالیتهای روزانه خانه نظیر آشپزی، نظافت یا خرید، به آنها حس کارآمدی و شجاعت القا میشود تا احساس کنند کاری از دستشان برمیآید.
این روانشناس ادامه داد: راهکار ششم، فراهمسازی بستری برای بیان احساسات است که در کودکان میتواند در قالب نقاشی، تصویرسازی تجربیات یا خاطرهنویسی تجلی یابد؛ چرا که نوشتن احساسات بر روی کاغذ به معنای صورتبندی کردن آنهاست و به فرد کمک میکند تا بهتر با تروما کنار بیاید.
الیاسی تصریح کرد: در این مسیر، کودک باید احساس کند گوش شنوایی وجود دارد که بدون سرزنش و نصیحت، با او همدلی و همدردی میکند. نکته حائز اهمیت دیگر، اجتناب از شنیدن مکرر اخبار است؛ زیرا ظرفیت حافظه کوتاه مدت محدود بوده و تلمبار شدن اخبار منفی منجر به فیلتر شدن خوشیهای زندگی و بروز وسواس فکری میگردد.
وی با اشاره به حفظ روتین و نظم زندگی، بیان کرد: حفظ روتین و نظم زندگی نیز برای جلوگیری از آسیبهای جدی ضرورت دارد و والدین باید همواره آرامش خود را حفظ کنند تا قادر به حمایت از کودکان باشند. در نهایت، بسیاری از مصیبتها را میتوان با حلاوت کلام برای کودکان التیام بخشید.
منبع: ایسنا
اجتماعی و فرهنگیلینک کوتاه :