ترکیه در تله جنگ ایران

جهان صنعت نیوز – ترکیه در جنگ ایران تلاش کرده همان الگوی تاریخی بی‌طرفی را دنبال کند که در جنگ جهانی دوم به کار گرفت؛ الگویی مبتنی بر موازنه‌گری میان طرف‌های درگیر برای حفظ امنیت ملی. در آن دوره، رهبران ترکیه با درک آسیب‌پذیری ژئوپلیتیکی و نظامی خود، از ورود به جنگ اجتناب کردند و با مذاکره هم‌زمان با طرف‌های مختلف، توانستند بی‌طرفی کشور را حفظ کنند.

در جنگ کنونی نیز آنکارا رویکردی مشابه اتخاذ کرده، اما تفاوت مهم این است که ترکیه امروز به‌دنبال ایفای نقش بزرگ‌تری در نظام بین‌الملل است، در حالی که هنوز از نظر اقتصادی و نظامی به سطحی نرسیده که بتواند تحولات منطقه را به‌طور مستقل شکل دهد. روابط شکننده با بازیگران کلیدی، از جمله آمریکا و اسرائیل، این محدودیت را تشدید کرده است.

وابستگی ترکیه به دیگران در حوزه امنیتی نیز آشکار است. خرید سامانه موشکی اس-۴۰۰ از روسیه، که به تحریم‌های آمریکا و حذف ترکیه از برخی برنامه‌های ناتو انجامید، توان دفاعی این کشور را تضعیف کرده است. این ضعف زمانی برجسته شد که موشک‌های بالستیک ایران وارد حریم هوایی ترکیه شدند و سامانه‌های ناتو، نه تجهیزات ترکیه، آن‌ها را رهگیری کردند. این واقعیت نشان می‌دهد بی‌طرفی لزوماً به معنای مصونیت نیست.

رابطه پیچیده با ایران؛ رقابت در کنار همزیستی

رابطه ترکیه و ایران نه بر پایه اتحاد است و نه خصومت کامل، بلکه نوعی همزیستی رقابتی است که ریشه در تاریخ طولانی رقابت میان امپراتوری‌های عثمانی و صفوی دارد. توافق قرن هفدهم میان دو طرف، که مرزها و اصول عدم مداخله را تثبیت کرد، همچنان چارچوبی برای این رابطه باقی مانده است.

در دوره معاصر نیز دو کشور در بسیاری از بحران‌های منطقه‌ای در جبهه‌های متفاوت قرار گرفته‌اند، اما ترکیه برخلاف برخی متحدان آمریکا در خلیج فارس، تمایلی به شکست کامل ایران ندارد. نگرانی اصلی آنکارا فروپاشی دولت ایران است؛ سناریویی که می‌تواند موجی از پناهندگان، تقویت گرایش‌های جدایی‌طلبانه کردی و بی‌ثباتی گسترده در همسایگی شرقی ترکیه را به دنبال داشته باشد.

در نتیجه، ترکیه در آغاز بحران تلاش کرد از طریق دیپلماسی، تهران و واشنگتن را به بازگشت به مذاکرات هسته‌ای ترغیب کند. حتی پس از آغاز جنگ، نیز از ورود مستقیم به درگیری خودداری کرد. با این حال، تداوم جنگ و تشدید فشارها باعث شده نگرانی‌های جدیدی شکل بگیرد.

ترکیه در این شرایط، به‌دنبال نتیجه‌ای است که در آن ایران ضعیف اما باثبات باقی بماند و در چارچوب توافقی قابل نظارت، برنامه هسته‌ای و نفوذ منطقه‌ای آن محدود شود. چنین نتیجه‌ای، علاوه بر کاهش ریسک جنگ، می‌تواند فرصت‌هایی برای توسعه تجارت منطقه‌ای و تقویت موقعیت اقتصادی ترکیه ایجاد کند.

جبهه کردها؛ تهدیدی که هر لحظه می‌تواند فعال شود

جنگ ایران، شکنندگی روند صلح داخلی ترکیه با کردها را نیز آشکار کرده است. مذاکرات میان دولت ترکیه و حزب کارگران کردستان (PKK)، که پس از اعلام آتش‌بس از سوی عبدالله اوجالان تقویت شده بود، همچنان در وضعیتی ناپایدار قرار دارد. دولت ترکیه در اجرای اصلاحات لازم کند عمل کرده و فضای منطقه‌ای نیز بر این روند سایه انداخته است.

تحولات جنگی می‌تواند این روند را به‌طور کامل مختل کند. طرح اولیه آمریکا برای استفاده از نیروهای کرد ایرانی در بی‌ثبات‌سازی ایران، زنگ خطر را در آنکارا به صدا درآورد. چنین سناریویی می‌توانست به تقویت ایده خودمختاری کردها و احیای تنش‌های گذشته میان ترکیه و آمریکا منجر شود.

اگرچه این طرح کنار گذاشته شد و گروه‌های کردی نیز از ورود به جنگ خودداری کردند، اما همین تجربه نشان داد که مسئله کردها همچنان یک نقطه آسیب‌پذیر اساسی برای ترکیه است. در این چارچوب، تنها راه کاهش این ریسک، دستیابی به توافقی پایدار با کردهاست که بتواند این گسل داخلی را برای همیشه مدیریت کند.

نگرانی از برتری اسرائیل در نظم جدید

یکی دیگر از نگرانی‌های راهبردی ترکیه، افزایش نقش و نفوذ اسرائیل در منطقه است. روابط آنکارا و تل‌آویو که در دهه‌های گذشته نزدیک بود، اکنون به رقابتی آشکار و خصمانه تبدیل شده است. جنگ غزه و اقدامات نظامی اسرائیل در لبنان و سوریه، این شکاف را عمیق‌تر کرده است.

از دید ترکیه، جنگ علیه ایران بخشی از تلاش گسترده‌تر اسرائیل برای بازطراحی نظم منطقه‌ای از طریق قدرت نظامی است. این روند می‌تواند به محاصره راهبردی ترکیه منجر شود؛ به‌ویژه با گسترش همکاری‌های دفاعی اسرائیل با یونان و قبرس و حضور فعال‌تر آن در سوریه.

در سناریویی که اسرائیل تقویت شود و ایران تضعیف گردد، ترکیه با کاهش نفوذ منطقه‌ای، محدودیت در نقش‌آفرینی در سوریه و فشار بیشتر در شرق مدیترانه مواجه خواهد شد. در چنین شرایطی، حتی روابط با آمریکا نیز ممکن است پیچیده‌تر شود.

اخبار برگزیدهسیاسی