اقتصاد جنگی اسرائیل؛ موشک، فناوری و میلیاردها دلار صادرات
برخلاف تصور رایج از اقتصادهای درگیر جنگ، اقتصاد اسرائیل پس از دو سال و نیم درگیری همزمان در غزه، لبنان و ایران همچنان نشانههای قابلتوجهی از پایداری و حتی رونق را نشان میدهد. بازار سهام و ارزش شکل (واحد پول اسرائیل) تقویت شده، صادرات فناوری و صنایع دفاعی رشد کرده و شرکتهای بزرگ جهانی همچنان سرمایهگذاری در اسرائیل را ادامه میدهند. با این حال، اکونومیست استدلال میکند که پشت این تابآوری کوتاهمدت، یک بحران ساختاری عمیق در حال شکلگیری است؛ بحرانی که به ترکیب جمعیتی، ضعف نظام آموزشی و محدود ماندن نیروی کار ماهر بازمیگردد و میتواند مدل اقتصادی اسرائیل را در بلندمدت با تهدیدی وجودی مواجه کند.
جهان صنعت نیوز، در فضای سیاسی اسرائیل، انتخابات معمولاً حول مسائل امنیتی، جنگ و هویت شکل میگیرد و اقتصاد کمتر به موضوع اصلی رقابتهای سیاسی تبدیل میشود. انتخابات پیشروی اسرائیل نیز از این قاعده مستثنی نیست. بر اساس نظرسنجی انجامشده، تنها ۱۱ درصد اسرائیلیها گفتهاند که هزینه زندگی مهمترین عامل تعیینکننده رأی آنها خواهد بود.
یکی از دلایل این مسئله، عملکرد غیرمنتظره اقتصاد اسرائیل در بحبوحه جنگهای طولانی اخیر است. اگرچه جنگها هزینههای اقتصادی قابلتوجهی به همراه داشتهاند و تولید ناخالص داخلی اسرائیل در سهماهه نخست سال با نرخ سالانه ۳.۳ درصد کوچک شده، اما بخش مهمی از این افت به تعطیلی گسترده اقتصاد در جریان درگیری با ایران مربوط بوده است.
در مقابل، بازارهای مالی اسرائیل همچنان وضعیت مثبتی دارند. بورس تلآویو و ارزش شکل تقویت شدهاند و نرخ تورم و بیکاری نیز در سطح پایینی باقی مانده است. بخشی از این وضعیت ناشی از فراخوان گسترده نیروهای ذخیره و اعزام شمار زیادی از جوانان به خدمت نظامی است که به طور موقت نرخ بیکاری را پایین نگه داشته است. صادرات گاز طبیعی از میادین دریای مدیترانه نیز به حمایت از درآمدهای خارجی اسرائیل کمک کرده است.
فناوری و صنایع دفاعی؛ موتور اصلی تابآوری اقتصادی
بازگشت رشد اقتصادی اسرائیل پس از شوک جنگی، بیش از هر چیز بر صادرات، بهویژه صادرات فناوری، استوار است. شرکتهای فناوری دفاعی اسرائیل در این میان نقش برجستهای داشتهاند؛ شرکتهایی که همزمان از سفارشهای ارتش اسرائیل و افزایش تقاضای خارجی برای تجهیزات نظامی سود بردهاند.
از نگاه تحلیلگران، این تابآوری اقتصادی چندان غیرمنتظره نیست. اسرائیل پیشتر نیز پس از بحران مالی جهانی و همهگیری کرونا، نسبتاً سریعتر از بسیاری از اقتصادها به مسیر رشد بازگشته بود. ویژگی مشترک همه این دورهها، اتکای اقتصاد اسرائیل به شرکتهای فناور، نیروی کار بسیار ماهر و پیوند عمیق با بازارهای جهانی بوده است.
تضعیف وجهه بینالمللی اسرائیل به دلیل شدت جنگ غزه، تاکنون اثر تعیینکنندهای بر بخش فناوری این کشور نداشته است. دلیل اصلی این موضوع آن است که بخش عمده صادرات فناوری اسرائیل مستقیماً به مصرفکنندگان نهایی فروخته نمیشود، بلکه شامل خدمات، قطعات، دانش فنی و فناوریهایی است که در زنجیره تولید شرکتهای بزرگ جهانی ادغام شدهاند. صادرات تسلیحاتی نیز عمدتاً به دولتها انجام میشود و کمتر در معرض فشار افکار عمومی قرار دارد.
سرمایهگذاری خارجی همچنان ادامه دارد
یکی از مهمترین نشانههای تداوم اعتماد به اقتصاد اسرائیل، ادامه حضور شرکتهای بزرگ فناوری در این کشور است. شرکت انویدیا هماکنون حدود ۶ هزار نفر در اسرائیل استخدام کرده و قصد دارد یک مرکز جدید با ۱۰ هزار نیروی دیگر ایجاد کند.
جنسن هوانگ، بنیانگذار انویدیا، اسرائیل را «خانه دوم انویدیا» توصیف کرده و تاکید کرده که جنگها باعث خروج این شرکت از اسرائیل نخواهد شد.
همزمان، افزایش تقاضای جهانی برای تسلیحات و سامانههای دفاعی اسرائیلی نیز به تقویت اقتصاد این کشور کمک کرده است. برای مثال، آلمان قرارداد جدیدی به ارزش ۳ میلیارد یورو برای سامانههای دفاع موشکی ارو۳ امضا کرد که تقریباً سرمایهگذاری این کشور در فناوری دفاع موشکی اسرائیل را دو برابر میکند.
بحران واقعی؛ جمعیت و فرسایش نیروی کار ماهر
با وجود این تصویر مثبت کوتاهمدت، مدل اقتصادی اسرائیل در حال نزدیک شدن به یک بحران ساختاری است. این مدل بر سه پایه اصلی استوار است: فناوری پیشرفته، صادرات دفاعی و یک اقلیت کوچک اما بسیار ماهر از نیروی کار. اما روندهای جمعیتی در حال تضعیف همین پایهها هستند.
یهودیان فوقارتدوکس و عربهای اسرائیلی اکنون بیش از یکسوم جمعیت کشور را تشکیل میدهند و نرخ زاد و ولد آنها بالاتر از سایر گروههاست، اما حضورشان در بخش فناوری بسیار محدود است.
به گفته یکی از اساتید مالی دانشگاه عبری، انتخابات آینده عملاً درباره سیاستهای دولت بعدی برای ادغام جامعه فوقارتدوکس در بازار کار خواهد بود. از نگاه او، اگر نرخ مشارکت نیروی کار در این گروه تغییر نکند، تابآوری اقتصاد اسرائیل در نهایت آسیب خواهد دید.
دولت بنیامین نتانیاهو در سالهای اخیر منابع مالی گستردهای به جوامع مذهبی اختصاص داده که متحدان اصلی سیاسی او محسوب میشوند. با این حال، تنها ۵۴ درصد مردان فوقارتدوکس شاغل هستند و بخش بزرگی از آنها تمام وقت خود را صرف تحصیلات مذهبی میکنند. مدارس متوسطه این گروه نیز دروس کلیدی مانند ریاضیات، علوم و زبان انگلیسی را آموزش نمیدهند؛ موضوعی که از نگاه اقتصاددانان، توانایی نسل آینده برای ورود به اقتصاد فناوریمحور اسرائیل را محدود میکند.
اگرچه اسرائیل بالاترین سهم نیروی کار فناوری در جهان را دارد، اما این گروه تنها حدود ۱۰ درصد کل نیروی کار کشور را تشکیل میدهد. با این حال، همین اقلیت کوچک بیش از نیمی از صادرات اسرائیل را تولید میکند. این وابستگی شدید، اقتصاد اسرائیل را در برابر مهاجرت نخبگان بسیار آسیبپذیر میکند. از نگاه برخی اقتصاددانان، مسئله تنها اقتصادی نیست، بلکه به امنیت ملی نیز مربوط میشود. همان نیروهای متخصصی که اقتصاد فناوری اسرائیل را اداره میکنند، توسعهدهندگان سامانههای دفاعیای هستند که طی دو سال و نیم گذشته اسرائیل را در برابر حملات موشکی محافظت کردهاند.
در همین حال، کیفیت نظام آموزشی اسرائیل نیز رو به افول توصیف شده است. اگر روند فعلی ادامه پیدا کند، ذخیره نیروی انسانی ماهر اسرائیل به تدریج کوچکتر خواهد شد و اقتصاد این کشور در آینده با کمبود جدی سرمایه انسانی روبهرو میشود.
اخبار برگزیدهاقتصاد کلان
لینک کوتاه :