تولید صیانتی؛ چرا نفت را نباید سریع‌تر استخراج کرد؟

در نگاه نخست شاید تصور شود که موفق‌ترین کشور نفتی، کشوری است که بیشترین نفت را استخراج می‌کند وحداکثر درآمد ملی را به دست می اورد؛ اما تجربه جهانی دقیقاً عکس این موضوع را نشان می‌دهد. ثروتمندترین کشورهای نفتی جهان، الزاماً سریع‌ترین تولیدکنندگان نفت نیستند؛ بلکه کشورهایی هستند که بیشترین ارزش را از هر بشکه نفت خلق می‌کنند. این همان مفهومی است که در ادبیات صنعت نفت «تولید صیانتی» نامیده می‌شود.

تولید صیانتی یعنی استخراج نفت به گونه‌ای که مخزن آسیب نبیند، ضریب بازیافت افزایش یابد و نسل‌های آینده نیز از این ثروت ملی بهره‌مند شوند. در گذشته تصور می‌شد هرچه تولید بیشتر باشد، درآمد کشور نیز افزایش می‌یابد؛ اما امروز مهندسان مخزن می‌دانند برداشت شتاب‌زده می‌تواند میلیاردها دلار از ارزش واقعی یک میدان نفتی را نابود کند.

کاهش فشار مخزن، تخریب ساختار سنگ، افت ضریب بازیافت و از بین رفتن بخشی از ذخایر، هزینه‌هایی هستند که شاید در بودجه سال جاری دیده نشوند، اما آینده اقتصاد کشور را تحت تأثیر قرار می‌دهند. به همین دلیل کشورهای پیشرو مانند نروژ، عربستان و امارات، تولید نفت را صرفاً یک فعالیت عملیاتی نمی‌دانند؛ آنها  آن را یک مسئله حکمرانی ملی تلقی می‌کنند.

در این کشورها، مهندسان، اقتصاددانان، حقوقدانان، متخصصان محیط زیست و تحلیلگران داده همزمان درباره نحوه تولید تصمیم می‌گیرند. امروز تولید صیانتی وارد مرحله جدیدی شده است. هوش مصنوعی، اینترنت اشیا، حسگرهای هوشمند، دوقلوهای دیجیتال و تحلیل کلان‌داده‌ها این امکان را فراهم کرده‌اند که رفتار مخزن به صورت لحظه‌ای پایش شود و بهترین نرخ تولید تعیین گردد.

در واقع، آینده صنعت نفت بیش از آنکه به حفاری بیشتر وابسته باشد، به تصمیم‌گیری هوشمندتر وابسته است. اما فناوری به تنهایی کافی نیست. یکی از مهم‌ترین عوامل موفقیت، طراحی قراردادهای هوشمند است. اگر پیمانکار تنها بر اساس میزان تولید پاداش بگیرد، طبیعی است که به دنبال استخراج سریع‌تر خواهد بود.

اما اگر پاداش او به افزایش ضریب بازیافت، انتقال فناوری، کاهش آلایندگی و حفظ ارزش مخزن وابسته شود، منافع شرکت و منافع ملی در یک مسیر قرار خواهند گرفت. از سوی دیگر، شفافیت قراردادها و مقابله با فساد، بخش جدایی‌ناپذیر تولید صیانتی است. هر قراردادی که امکان نظارت عمومی، ارزیابی عملکرد و پاسخگویی را فراهم نکند، می‌تواند بخشی از ثروت ملی را به هدر دهد. برای بخش خصوصی نیز این تحول یک فرصت بزرگ است.

شرکت‌های دانش‌بنیان می‌توانند در حوزه هوش مصنوعی، نرم‌افزارهای مدیریت مخزن، تحلیل داده، تجهیزات پایش هوشمند، ربات‌های بازرسی، فناوری‌های ازدیاد برداشت و خدمات زیست‌محیطی، نقش‌آفرینی کنند. ارزش افزوده آینده صنعت نفت، بیش از آنکه از فروش نفت خام حاصل شود، از فناوری‌هایی به دست خواهد آمد که امکان استخراج هوشمندتر، ایمن‌تر و اقتصادی‌تر را فراهم می‌کنند.

اگر قرار باشد تنها یک پیام از مفهوم تولید صیانتی برداشت کنیم، آن پیام این است که ثروت واقعی یک کشور نفتی، تعداد بشکه‌های استخراج‌شده نیست؛ بلکه توانایی آن در تبدیل هر بشکه نفت به بیشترین ارزش اقتصادی، فناورانه و بین‌نسلی است.

در عصر اقتصاد دیجیتال، تولید صیانتی بخشی از راهبرد توسعه پایدار و حکمرانی هوشمند منابع ملی است. نفت زمانی به سرمایه ملی تبدیل می‌شود که با دانش، فناوری، قراردادهای هوشمند و نگاه بلندمدت مدیریت شود؛ زیرا آنچه آینده کشور را می‌سازد، کیفیت حکمرانی بر منابع است.

نفت و پتروشیمی