دریای خزر کوچک‌تر می‌شود؛ ۶۳۰ کیلومترمکعب آب طی سه دهه از دست رفت

جهان صنعت نیوز، سحر تاجبخش در مراسم بزرگداشت روز ملی دریای خزر که امروز در سازمان حفاظت محیط زیست برگزار شد با تشریح وضعیت اقلیمی این پهنه آبی اظهار کرد: داده‌های علمی سازمان هواشناسی کشور طی ۵۰ سال گذشته، کاهش ۰.۴ درجه سانتیگراد دمای هوا در هر دهه و حدوداً یک میلی متر بارش را در هر سال و افزایش سالانه ۴ تا ۵ میلی‌متر تبخیر و تعرق را برای ایران نشان می‌دهد و حوضه خزر نیز از این شرایط مستثنی نیست.

وی با بیان اینکه تغییرات دریای خزر تنها تابع شرایط خود دریا نیست، افزود: خزر بزرگ‌ترین پهنه آبی جهان است و تغییرات آن تحت تأثیر شرایط اقلیمی حوضه آبریز وسیعی در شمال ایران، قفقاز به‌ویژه حوضه رودخانه‌ای قرار دارد بنابراین بررسی همزمان دما، آورد رودخانه‌ها، بارش و تراز آب برای شناخت آینده دریای خزر ضروری است.

رئیس سازمان هواشناسی کشور ادامه داد: دریای خزر از نظر علمی دارای یک شیب دمایی مشخص شمالی ـ جنوبی است. بخش شمالی به دلیل عرض جغرافیایی بالاتر و عمق کمتر، شرایط دمایی متفاوتی دارد و دمای آب سطحی در تابستان در بخش عمده خزر حدود ۲۴ تا ۲۶ درجه سانتیگراد است و در بخش جنوبی می‌تواند به حدود ۲۸ درجه برسد. این تفاوت در فصل زمستان بیشتر می‌شود.

گرمایش خزر و تشدید تبخیر

تاجبخش با اشاره به مطالعات انجام‌شده درباره تغییرات دمایی منطقه خزر گفت: بررسی داده‌های سال‌های ۱۹۸۰ تا ۲۰۲۴، روند گرمایش قابل توجهی را در منطقه خزر نشان می‌دهد. افزایش دما به‌ویژه در فصل گرم می‌تواند با افزایش تبخیر و تشدید تنش آبی در این پهنه همراه شود.

وی تراز آب را یکی از مهم‌ترین شاخص‌های وضعیت عمومی دریای خزر دانست و گفت: از اواسط دهه ۱۹۹۰ تراز آب خزر وارد روند نزولی مشخصی شده است. بر اساس مطالعات جدید، تراز آب از حدود ۲۶ متر زیر سطح متوسط آب دریاها در دهه ۱۹۹۰ به حدود ۲۸ تا ۲۹ متر زیر این سطح در سال‌های اخیر رسیده است.

رئیس سازمان هواشناسی کشور افزود: در سال ۲۰۲۳ میانگین تراز آب خزر حدود ۲۸.۹۹ متر زیر سطح متوسط آب دریاها گزارش شد و شواهد میدانی و ماهواره‌ای در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ نیز از ادامه کاهش تراز آب و نزدیک شدن آن به پایین‌ترین سطوح حکایت دارد.

کاهش تراز خزر فقط به کاهش بارش مربوط نیست

تاج‌بخش تأکید کرد: افت تراز آب خزر را نمی‌توان تنها به کاهش بارش نسبت داد. بر اساس یک مطالعه جدید در سال ۲۰۲۶، میانگین بارش سالانه در حوزه خزر طی دوره ۱۹۹۱ تا ۲۰۲۴ بیانگر روند کاهش معناداری در بارش است.

وی ادامه داد: در مقابل، افزایش دمای آب و هوا، افزایش رطوبت و ظرفیت نگهداری بخار آب در جو از عوامل مهم افزایش تبخیر هستند و مطالعات نشان می‌دهند افزایش تبخیر ناشی از گرمایش می‌تواند بخش قابل توجهی از کاهش حجم آب خزر را توضیح دهد.

رئیس سازمان هواشناسی کشور، رودخانه ولگا را نیز یکی از عوامل مهم در تراز دریای خزر دانست و گفت: ولگا بخش عمده آب ورودی به دریای خزر را تأمین می‌کند بنابراین برداشت آب و بهره‌برداری از مخازن این حوزه به‌طور مستقیم بر تراز خزر اثر می‌گذارد.

تاجبخش افزود: متوسط بلندمدت آورد رودخانه‌های ورودی به خزر حدود ۲۵۳ کیلومترمکعب در سال برآورد شده اما در سال‌های اخیر مقادیر پایین‌تری مشاهده شده است. برای نمونه این میزان در سال ۲۰۲۴ به حدود ۲۳۲ کیلومترمکعب کاهش یافته است بنابراین افت تراز خزر را باید حاصل برهم‌کنش سه مؤلفه اصلی یعنی تغییرات اقلیمی، تغییرات ورودی رودخانه‌ای و عوامل طبیعی، در کنار عوامل انسانی و مدیریت منابع آب، سدسازی و برداشت آب برای کشاورزی و سایر فعالیت‌ها دانست.

کاهش ۲۳ هزار کیلومترمربع از سطح خزر

رئیس سازمان هواشناسی کشور با هشدار نسبت به تداوم افت تراز آب دریای خزر گفت: بر اساس یک مطالعه جدید، از سال ۱۹۹۶ تاکنون حدود ۲۳ هزار و ۸۵۸ کیلومترمربع، معادل حدود ۵.۵ درصد از سطح خزر، از دست رفته و حجم آب آن نیز حدود ۶۳۰ کیلومترمکعب کاهش یافته است.

وی با اشاره به پیامدهای افت تراز آب خزر اظهار کرد: اهمیت این روند تنها به کاهش سطح آب محدود نمی‌شود. افت تراز موجب عقب‌نشینی خط ساحلی، کاهش مساحت تالاب‌های ساحلی، افزایش شوری در برخی مناطق، تهدید زیست‌بوم‌های آبی و ایجاد مشکلات جدی برای کشتیرانی، شیلات و تأسیسات ساحلی خواهد شد.

تاجبخش با اشاره به چشم‌انداز آینده دریای خزر گفت: مدل‌های اقلیمی کاهش قابل توجه تراز آب خزر در دهه‌های آینده را پیش‌بینی می‌کنند و مطالعات مختلف، بسته به سناریوی انتشار و مدل مورد استفاده، کاهش چند متری تا بیش از هشت تا ۱۴ متر تا پایان قرن را محتمل دانسته‌اند.

ضرورت ایجاد سامانه مشترک پایش خزر

رئیس سازمان هواشناسی کشور در جمع‌بندی سخنان خود گفت: دریای خزر در حال ورود به مرحله جدیدی است که در آن گرمایش، افزایش تبخیر، تغییرات ورودی رودخانه‌ای و کاهش تراز آب به‌صورت همزمان عمل می‌کنند.

وی تأکید کرد: پایش مستمر هواشناسی، هیدرولوژی و اقیانوس‌شناسی خزر، استفاده از داده‌های ماهواره‌ای و بازتحلیل‌ها، توسعه مدل‌های عددی و ایجاد یک سامانه مشترک منطقه‌ای برای پایش تراز آب، تبخیر، دما و ورودی رودخانه‌ها برای مدیریت آینده این پهنه آبی کاملاً ضروری است.

تاجبخش با اشاره به سابقه همکاری کشورهای حاشیه خزر گفت: کمیته هماهنگی آب و هواشناسی دریای خزر با مشارکت سازمان‌های هواشناسی کشورهای حاشیه خزر از سال ۱۹۹۵ با هدف ایجاد شبکه پایش و سامانه پیش‌بینی وضعیت منطقه‌ای آب‌وهوا و تراز آب دریای خزر تشکیل شده است که در ادامه به امضای موافقتنامه همکاری آب و هواشناسی دریای خزر و تبادل تجربیات در زمینه پیش‌بینی تراز آب این پهنه انجامید.

وی خاطرنشان کرد: این کمیته ظرفیت مناسبی برای کمک به انطباق‌پذیری و افزایش تاب‌آوری کشورهای منطقه در برابر شرایط جدید اقلیمی دارد.

تاجبخش در پایان گفت: تغییرات دریای خزر برای کشورهای ساحلی از جمله ایران صرفاً یک مسئله زیست‌محیطی نیست، بلکه به‌طور مستقیم با امنیت، شیلات، کشتیرانی، بنادر، گردشگری، مدیریت سواحل و توسعه اقتصادی مناطق شمالی کشور ارتباط دارد و همکاری‌های بین‌المللی کشورهای حاشیه خزر می‌تواند نقش تأثیرگذاری بر حفظ این پهنه آبی وسیع و منحصر به فرد آن داشته باشد.

منبع: ایسنا

اجتماعی و فرهنگی