تست سلامت روان برای گواهینامه رانندگی اجباری می شود؟

جهان صنعت نیوز، بر اساس آیین نامه راهنمایی و رانندگی، سلامت جسمی و روانی متقاضیان گواهینامه باید پیش از صدور گواهینامه بررسی شود. با این حال، در نزدیک به دو دهه گذشته، بخش سلامت روان این فرآیند عملا اجرا نشده است. در حال حاضر سلامت جسمی متقاضیان با معاینات پزشکی، بررسی بینایی و سایر بررسی های لازم کنترل می شود، اما برای سلامت روان، غربالگری مشخصی در فرآیند صدور گواهینامه وجود ندارد. طبق مقررات، مسئولیت اجرای این بخش بر عهده وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی قرار گرفته است. یکی از دلایل اصلی اجرا نشدن آن نیز نبود زیرساخت کافی، به ویژه دسترسی محدود به روان پزشک در شهرهای کوچک و مناطق دورافتاده، عنوان شده است.

راهور و سازمان نظام روان شناسی وارد مرحله جدید شدند

پیگیری برای اجرای این بخش از قانون طی دو تا سه سال گذشته آغاز شده است. این موضوع ابتدا در جلسات داخلی راهور بررسی شد و سپس نشست های مشترک با سازمان نظام روان شناسی شکل گرفت. پس از یک وقفه، این جلسات دوباره فعال شده و دومین نشست مشترک با حضور مسئولان راهور، نمایندگان دانشگاه علوم انتظامی، استادان گروه های مشاوره و روان شناسی و جمعی از روان شناسان برگزار شده است. در همین مسیر، سازمان نظام روان شناسی در حال توسعه مجوز فعالیت متخصصان در نقاط مختلف کشور است تا امکان ارائه خدمات روان شناسی در شهرهای کوچک نیز فراهم شود.

تست سلامت روان چگونه انجام می شود؟

مدل پیشنهادی برای اجرای این طرح بر پایه یک غربالگری اولیه در مراکز روان شناسی تحت نظارت سازمان نظام روان شناسی است. در این مرحله، متقاضی گواهینامه از نظر سلامت روان بررسی می شود. اگر مورد حاد یا خاصی شناسایی شود، فرد برای ارزیابی تخصصی تر به روان پزشک ارجاع خواهد شد. این ارجاع حتی می تواند به شهر دیگری انجام شود. در صورت تایید سلامت روان، فرآیند صدور گواهینامه ادامه پیدا می کند. اما اگر مشکل روانی موثری که بر توانایی رانندگی فرد اثر می گذارد تشخیص داده شود، صدور گواهینامه متوقف خواهد شد و فرد باید مراحل درمان و ارزیابی مجدد را طی کند.

چرا سلامت روان راننده اهمیت دارد؟

طبق آمار مطرح شده در جریان این پیگیری ها، حدود ۷۰ درصد کشته های تصادفات جاده ای کشور ناشی از خطاهای انسانی است. خطای انسانی فقط به آموزش ضعیف یا بی احتیاطی محدود نمی شود. شرایط روانی راننده نیز می تواند بر تمرکز، تصمیم گیری، کنترل هیجانات و نحوه واکنش او در شرایط خطرناک اثر بگذارد.

در همین زمینه، اختلالات شخصیتی، پارانوئید، اسکیزوفرنی، اختلال دوقطبی و پایین بودن آستانه تحمل به عنوان برخی از مواردی مطرح شده اند که در صورت اثرگذاری بر رفتار فرد پشت فرمان، می توانند احتمال بروز خطا و تصادف را افزایش دهند. البته هدف از غربالگری سلامت روان، محروم کردن افراد دارای هر نوع مشکل روانی از رانندگی نیست؛ بلکه باید مشخص شود آیا وضعیت فرد واقعا توانایی او برای رانندگی ایمن را تحت تاثیر قرار می دهد یا خیر.

کشورهای دیگر چگونه سلامت روان رانندگان را بررسی می کنند؟

بررسی مقررات کشورهای مختلف نشان می دهد ارزیابی روانی یا شناختی رانندگان در برخی کشورها بخشی از نظام احراز صلاحیت رانندگی است، اما نحوه اجرای آن تفاوت دارد.

برزیل: در برزیل، ارزیابی روان شناختی بخشی رسمی از فرآیند دریافت گواهینامه است و متقاضی باید این مرحله را طی کند.

آلمان: در آلمان، تست روان شناختی عمومی برای همه متقاضیان گواهینامه وجود ندارد، اما اگر درباره صلاحیت فرد برای رانندگی تردید وجود داشته باشد، امکان درخواست ارزیابی پزشکی یا روان شناختی وجود دارد.

لهستان: در لهستان، ارزیابی روان شناختی برای برخی گروه های رانندگان و شرایط مشخص قانونی اجباری است.

ژاپن: در ژاپن نیز برای برخی گروه ها، به ویژه رانندگان مسن، ارزیابی توانایی های شناختی و صلاحیت رانندگی انجام می شود.

استرالیا: در استرالیا هم در صورت وجود بیماری یا شرایطی که بتواند توانایی فرد برای رانندگی ایمن را تحت تاثیر قرار دهد، وضعیت سلامت او در فرآیند بررسی صلاحیت رانندگی مورد توجه قرار می گیرد.

بنابراین تجربه کشورهای مختلف نشان می دهد سلامت روان و توانایی های شناختی می تواند بخشی از فرآیند احراز صلاحیت رانندگی باشد، اما الزام آن برای همه رانندگان یکسان نیست.

احتمال بررسی رانندگان پرخطر

یکی از پیشنهادهای مطرح شده در ایران این است که غربالگری سلامت روان فقط به متقاضیان جدید گواهینامه محدود نشود و رانندگان پرخطر و افرادی که تخلفات رانندگی مکرر دارند نیز در صورت نیاز مورد ارزیابی قرار گیرند. این موضوع می تواند از نظر ایمنی اهمیت زیادی داشته باشد؛ زیرا رفتار پرخطر یا تخلفات مکرر ممکن است نشان دهنده عواملی باشد که نیاز به بررسی بیشتر دارند. در چنین مدلی، تست سلامت روان فقط یک مرحله برای دریافت گواهینامه نخواهد بود و می تواند به ابزاری برای شناسایی رانندگان پرخطر در جاده ها تبدیل شود.

هنوز اجرای عمومی این طرح قطعی نشده است

با وجود برگزاری جلسات و پیگیری های انجام شده، تست سلامت روان هنوز برای تمام متقاضیان گواهینامه در ایران اجباری نشده است. در حال حاضر موضوع در مرحله بررسی و طراحی سازوکار اجرایی قرار دارد و زمان مشخصی برای آغاز اجرای عمومی آن اعلام نشده است. همچنین قرار است درباره علت اجرا نشدن این بخش از قانون از وزارت بهداشت توضیح خواسته شود و در صورت نیاز، موضوع از مسیر ریاست جمهوری یا هیئت دولت برای دریافت دستور ویژه پیگیری شود. اگر این طرح به مرحله اجرا برسد، فرآیند دریافت گواهینامه در ایران یک مرحله جدید خواهد داشت؛ مرحله ای که در آن علاوه بر توانایی جسمی، صلاحیت روانی فرد برای کنترل خودرو و رانندگی ایمن نیز بررسی می شود.

سوال کلیدی

در نهایت سوال اصلی این است که پس چه زمانی باید این طرح اجرایی شود؟

اکنون ۲۰ سال از زمانی که این طرح برای اولین بار مطرح شده است تا به امروز می گذرد؛ چند راننده که دارای صلاحیت سلامت روان نیستند باید پشت خودروها بنشینند و جان دیگران را در خیابان ها و جاده ها به خطر بیندازند و آمار تصادفات را هر روز افزایش دهند؟

آخرین خودرو

عمومی