بعد از هرمز، نوبت مرز عراق است؟ | خطر فشار دوگانه بر اقتصاد ایران
تجارت خارجی ایران با خطر شکلگیری یک فشار دوگانه روبهرو شده است؛ در شرایطی که محاصره دریایی و اختلال در تردد تنگه هرمز مسیر تجارت دریایی را محدود کرده، بستهشدن ناگهانی گذرگاههای شلمچه و چذابه این نگرانی را ایجاد کرده که اختلال به یکی از مهمترین مسیرهای زمینی تجارت ایران نیز سرایت کند.
جهان صنعت نیوز – در شرایطی که تجارت خارجی ایران زیر سایه محاصره دریایی و اختلال در مسیرهای عبور کالا از تنگه هرمز قرار گرفته، بسته شدن ناگهانی دو گذرگاه راهبردی در مرز ایران و عراق، میتواند معادلات تجارت خارجی کشور را وارد مرحلهای تازه و نگرانکننده کند؛ مرحلهای که در آن، فشار بر اقتصاد ایران دیگر تنها از مسیر دریا اعمال نمیشود و خطر سرایت اختلال به مهمترین مسیرهای زمینی تجارت کشور نیز جدیتر از گذشته به نظر میرسد.
از ۲۳تیرماه۱۴۰۵ و پس از برهم خوردن تفاهمنامه اسلامآباد و تحولات نظامی در منطقه، تنگه هرمز بار دیگر به یکی از کانونهای اصلی بحران تبدیل شد. پس از شلیک پهپاد و موشکهای ضدکشتی سپاه پاسداران به سمت نفتکشها و اعمال دوباره محدودیت در تردد از تنگه، دونالد ترامپ، رییسجمهور آمریکا، دستور اعمال مجدد محاصره دریایی بندرهای ایران را صادر کرد. براساس اعلام فرماندهی مرکزی ایالاتمتحده، تا ۲۳آگوست نیروهای آمریکایی دهها شناور را تغییر مسیر داده، شماری را از حرکت بازداشته و بر برخی شناورها سوار شدهاند؛ اقداماتی که از سوی آمریکا بخشی از محاصره مستمر بندرهای ایران عنوان شده است.
در چنین شرایطی، بسته شدن دو گذرگاه شلمچه و چذابه در روز یکشنبه ۲۲شهریور، نگرانیها را وارد مرحله جدیدی کرد. دولت عراق بهطور ناگهانی تردد در این دو گذرگاه را متوقف و همزمان پروازهای ایران به فرودگاه بصره را نیز لغو کرد؛ اقدامی که در چارچوب عملیات بغداد برای تعقیب عاملان شلیک پهپاد از خاک عراق به سمت عربستان سعودی انجام شد. هرچند مقامهای اقتصادی ایران از موقتی بودن این محدودیت سخن میگویند و پیگیریهای دیپلماتیک برای بازگشایی مرزها آغاز شده است، اما اهمیت این دو مرز برای تجارت ایران باعث شده است که حتی یک توقف کوتاه نیز به نگرانی فعالان اقتصادی و صادرکنندگان دامن بزند.
نگاهی به آمارها و ارقام مبادلات
اهمیت عراق برای تجارت خارجی ایران زمانی روشنتر میشود که به ارقام مبادلات دو کشور نگاه کنیم. عراق در سالهای اخیر همواره در میان بزرگترین مقاصد صادرات غیرنفتی ایران قرار داشته و براساس آمارهای تجاری، صادرات ایران به این کشور در سال۱۴۰۳ به حدود ۱۲میلیارددلار رسید. در ۱۰ماهه سال۱۴۰۴ نیز عراق با حدود ۸میلیارددلار صادرات و سهمی نزدیک به ۶/۱۷درصد از کل ارزش صادرات غیرنفتی ایران، همچنان یکی از مهمترین بازارهای خارجی کشور بود. حتی با وجود افت صادرات در برخی مقاطع، حجم مبادلات ایران و عراق در سال۲۰۲۵ از مرز ۱۰میلیارددلار عبور کرد؛ تجارتی که بخش مهمی از آن را مواد غذایی، محصولات مصرفی، کالاهای صنعتی و محصولات کشاورزی تشکیل میدهد و در کنار آن، صادرات گاز ایران نیز نقشی حیاتی در تامین برق عراق دارد. به همین دلیل، اختلال در گذرگاههایی مانند شلمچه و چذابه صرفا توقف چند کامیون در مرز نیست؛ بلکه میتواند بخشی از بزرگترین شریانهای صادراتی ایران را در زمانی حساس تحت فشار قرار دهد.
اکنون پرسش اصلی این است که اگر اختلال در مسیرهای دریایی همزمان با محدودیت در مرزهای زمینی ادامه پیدا کند، تجارت خارجی ایران چه مسیری را طی خواهد کرد؟ آیا بسته شدن شلمچه و چذابه صرفا یک توقف کوتاه امنیتی است یا میتواند آغازگر اختلالی بزرگتر در مهمترین شریان زمینی تجارت ایران باشد؟
احتمال شکلگیری فشاری دوگانه بر اقتصاد کشور
آنچه نگرانیها را افزایش داده، نه صرفا بسته شدن دو مرز، بلکه احتمال شکلگیری یک «فشار دوگانه» بر اقتصاد ایران است؛ فشاری که از یک سو دریا و بنادر را هدف گرفته و از سوی دیگر، در صورت گسترش محدودیتهای زمینی، میتواند مسیر تنفس تجارت ایران با یکی از مهمترین شرکای منطقهای خود را نیز محدود کند.
رامین پولادرگ، عضو اتاق بازرگانی ایران و عراق و نماینده شورای عالی استان تهران در شورای گفتوگوی دولت و بخشخصوصی تهران درباره وضعیت مرزهای تجاری ایران و عراق اظهار گفت: در حال حاضر برخی مرزهای ایران و عراق بسته شدهاند. براساس اعلامهای صورتگرفته، این مساله در پی تحولات و حملاتی که به خطوط عربستان صورت گرفته، رخ داده است. با این حال، به نظر من این وضعیت پایدار نخواهد بود و انسداد مرزها کوتاهمدت است.
وی افزود: البته نمیتوان احتمال وقوع برخی اتفاقات در آینده را نادیده گرفت، اما اگر بخواهیم در شرایط فعلی خوشبینانه نگاه کنیم، تصور میکنم این مساله در کوتاهمدت برطرف و مرزها مجددا بازگشایی خواهند شد.
اهمیت عراق در تجارت خارجی ایران
پولادرگ با اشاره به اهمیت عراق در تجارت خارجی ایران گفت: عراق یکی از مهمترین شرکای تجاری ایران است و بخش قابلتوجهی از تجارت خارجی و تراز تجاری کشور با این بازار ارتباط دارد. در شرایط فعلی، بهویژه با توجه به اختلالات ایجادشده در مسیرهای دریایی و تنگه هرمز، بازار عراق اهمیت بیشتری برای اقتصاد ایران پیدا میکند.
وی ادامه داد: اختلال در تنگه هرمز تنها برای ایران مشکل ایجاد نکرده و عراق نیز با مشکلاتی مواجه شده است. عراق در حوزههای مختلف، از جمله صادرات نفت، با چالشهایی روبهرو شده، هرچند تاکنون توانسته است بخشی از صادرات نفت خود را از مسیرهای دیگر انجام دهد و روزانه حدود ۷۵۰هزار بشکه نفت صادر کند. این مساله نشان میدهد که عراق نیز در شرایط کنونی با محدودیتهایی مواجه است و طبیعتا این وضعیت میتواند بر روابط تجاری میان ایران و عراق نیز اثرگذار باشد.
این عضو اتاق بازرگانی ایران و عراق درباره زمان آغاز انسداد مرزها نیز اظهار کرد: این وضعیت حدود سه روز است که ایجاد شده است. البته در مقاطعی اجازه داده شد برخی مسافران از مرز عبور کنند، اما در حال حاضر محدودیتها عمدتا بخش تجاری را تحت تاثیر قرار داده است.
سوال درباره اعمال محدودیتهای صادراتی از سوی عراق
پولادرگ در پاسخ به این پرسش که آیا دولت عراق ممنوعیت یا محدودیت صادراتی جدیدی برای محصولات ایرانی، از جمله محصولات کشاورزی، وضع کرده است، گفت: تا این لحظه، موضوع اصلی انسداد و اختلال در شرایط موجود است و نمیتوان آن را بهعنوان یک ممنوعیت صادراتی از سوی دولت عراق تلقی کرد. به نظر من، بعید است عراق در شرایط کنونی بخواهد بهطور کامل ارتباطات تجاری و مرزهای خود با ایران را مسدود کند.
پولادرگ افزود: موضوع تنها محصولات کشاورزی نیست. یکی از مهمترین مسائل برای عراق، تامین گاز مورد نیاز نیروگاهها و تولید برق است و عراق وابستگی قابلتوجهی به گاز ایران دارد. بنابراین، بعید به نظر میرسد که انسداد مرزهای غربی و محدودیت در مبادلات میان دو کشور برای مدت طولانی ادامه پیدا کند.
نگاهی به ترکیب محصولات صادراتی بین دو کشور
عضو اتاق بازرگانی ایران با اشاره به ترکیب صادرات ایران به عراق اظهار کرد: مهمترین موضوع در روابط اقتصادی دو کشور، صادرات گاز ایران است؛ چرا که عراق برای تولید برق خود وابستگی قابلتوجهی به گاز ایران دارد. علاوه بر این، بخش قابلتوجهی از محصولات کشاورزی ایران نیز به بازار عراق صادر میشود و به همین دلیل، هرگونه اختلال در مرزها میتواند نگرانیهایی را برای تولیدکنندگان و کشاورزان ایرانی ایجاد کند.
پولادرگ ادامه داد: کشاورزان نسبت به احتمال ایجاد مشکل در صادرات محصولات خود نگران هستند. عراق یکی از بازارهای مهم مقصد برای محصولات ایرانی محسوب میشود و از دست دادن یا محدود شدن این بازار میتواند آثار قابلتوجهی بر تولیدکنندگان داخلی داشته باشد.
نقش مهم عراق در حفظ جریان تجارت خارجی
نماینده شورای عالی استان تهران در شورای گفتوگوی دولت و بخشخصوصی تهران تصریح کرد: در شرایط کنونی، عراق از اهمیت ویژهای برای اقتصاد ایران برخوردار است. بهویژه با توجه به محدودیتها و اختلالاتی که در برخی روابط تجاری و مالی ایران با دیگر کشورها ایجاد شده، بازار عراق میتواند نقش مهمتری در حفظ جریان تجارت خارجی کشور داشته باشد.
وی افزود: با این حال، باید توجه داشت که عراق در حوزه مالی بهشدت تحتتاثیر و نفوذ سیاستهای آمریکا قرار دارد و فشارهای آمریکا و برخی کشورهای عربی نیز میتواند در روند مبادلات مالی و تجاری میان ایران و عراق اختلالاتی ایجاد کند.
دیپلماسی، مطمنترین راه برونرفت از وضع فعلی
پولادرگ گفت: مسالهای که اکنون با آن مواجه هستیم، باید هرچه سریعتر از مسیر دیپلماسی حلوفصل شود. اگر اختلال در تنگه هرمز با انسداد یا محدودیت طولانیمدت مرزهای غربی کشور ترکیب شود، میتواند شرایط بسیار دشوارتری برای اقتصاد ایران ایجاد کند.
وی ادامه داد: این وضعیت تنها به زیان ایران نیست و عراق نیز از چنین شرایطی متضرر خواهد شد. به همین دلیل، امیدواریم موضوع از مسیر دیپلماسی و گفتوگو حل شود و اجازه داده نشود اختلال در مسیرهای دریایی با محدودیت در مرزهای زمینی ترکیب شود.
این فعال بخشخصوصی تاکید کرد: ترکیب اختلال در تنگه هرمز و انسداد مرزهای غربی میتواند اقتصاد ایران را با یک بحران مالی جدی مواجه کند. بنابراین، باید تمام تلاشها بر این متمرکز شود که چنین وضعیتی ادامه پیدا نکند و هرچه سریعتر شرایط به حالت عادی بازگردد.
خواسته بخشخصوصی از دولت
پولادرگ درباره درخواست فعالان اقتصادی از دولت نیز گفت: دولت باید در روابط بینالمللی خود، دیپلماسی مبتنی بر منافع ملی را با جدیت دنبال کند. در داخل کشور نیز لازم است تصمیمات با مطالعه و بررسی دقیقتری اتخاذ شوند و هماهنگی میان نهادهای مختلف افزایش پیدا کند.
وی افزود: در شرایطی که بازار و اقتصاد کشور ملتهب است، هرگونه ناهماهنگی در مواضع مسوولان میتواند به افزایش هیجان و نااطمینانی در بازار منجر شود. گاهی شاهد هستیم که یک مقام یا سخنگو موضعی را مطرح میکند و مقام دیگری سخنی متفاوت میگوید؛ این وضعیت در شرایط حساس کنونی میتواند آثار منفی بیشتری بر فضای اقتصادی داشته باشد.
این عضو اتاق بازرگانی ایران و عراق در پایان خاطرنشان کرد: سیاستگذاری داخلی باید با هماهنگی بیشتری دنبال شود و نهادهای مختلف از انسجام و اتحاد بالاتری برخوردار باشند. در شرایط کنونی، دیپلماسی فعال، تصمیمگیری مبتنی بر مطالعه و هماهنگی میان نهادهای داخلی، مهمترین مطالبات بخشخصوصی برای عبور از شرایط موجود است.
اخبار برگزیدهاقتصاد کلانلینک کوتاه :