کمبود بودجه؛ تهدیدی فراتر از تغییرات اقلیمی برای میراث فرهنگی ایران و جهان
یافته‌های صندوق بناهای تاریخی جهان نشان می‌دهد کمبود بودجه عمومی، توسعه اقتصادی نامتوازن و مخاطرات اقلیمی، حفاظت از میراث فرهنگی را تهدید می‌کنند. در ایران نیز تأمین مالی پایدار، آموزش مرمتگران، احیای مهارت‌های سنتی و مشارکت جوامع محلی می‌تواند ضمن کاهش آسیب‌ها، زمینه رونق گردشگری و اقتصاد محلی را فراهم کند.
مژگان کریم نیایی ـ جهان صنعت نیوز- میراث فرهنگی ایران، از بناها و محوطه‌های باستانی تا بافت‌های تاریخی و کارگاه‌های صنایع‌دستی، برای بقا به چیزی بیش از ثبت ملی و جهانی نیاز دارد. حفاظت مستمر، تأمین اعتبار، دسترسی به نیروی متخصص و انتقال مهارت‌های سنتی، حلقه‌هایی هستند که ضعف هرکدام می‌تواند آینده این سرمایه‌ها را به مخاطره بیندازد. یافته‌های تازه صندوق بناهای تاریخی جهان (WMF) نیز نشان می‌دهد این مسئله محدود به ایران نیست و در سطح بین‌المللی، کمبود منابع مالی عمومی به یکی از مهم‌ترین موانع حفاظت از میراث فرهنگی تبدیل شده است؛ چالشی که در کنار مخاطرات اقلیمی و فشار توسعه اقتصادی، ضرورت بازنگری در شیوه تأمین مالی و مدیریت میراث را برجسته می‌کند.
بر اساس مطالعه این نهاد، از میان ۳۷۲ محوطه معرفی‌شده برای حضور در فهرست «دیده‌بان بناهای تاریخی جهان» در سال ۲۰۲۷، حدود ۶۵ درصد معرفی‌کنندگان، کمبود بودجه و توسعه اقتصادی را از چالش‌های اصلی دانسته‌اند. این رقم در دوره پیشین، در سال ۲۰۲۴، ۵۵ درصد بود. صندوق بناهای تاریخی جهان که از سال ۱۹۹۶ این فهرست را منتشر می‌کند، قرار است فهرست جدید را فوریه سال آینده اعلام کند.
حفاظت؛ هزینه‌ای قابل حذف نیست
بندیکت دو مونت‌لور، مدیر صندوق بناهای تاریخی جهان، می‌گوید فشارهای ناشی از تورم، جنگ، بلایای اقلیمی و افزایش نیازهای عمومی، منابع اختصاص‌یافته به حفاظت از میراث را محدود کرده است. به گفته او، در برخی کشورها، کاهش یا توقف حمایت‌های مالی دولتی، پروژه‌های حفاظت از میراث را با مشکل مواجه کرده است.
این یافته برای ایران نیز اهمیت دارد. در کشوری که میراث تاریخی بخشی از هویت فرهنگی و ظرفیت گردشگری آن محسوب می‌شود، محدودیت منابع حفاظتی می‌تواند پیامدهایی فراتر از فرسودگی یک بنا داشته باشد. تأخیر در مرمت، افزایش هزینه مداخلات آینده و از بین رفتن تدریجی عناصر اصیل بناها، از جمله مخاطراتی است که ضرورت نگاه بلندمدت به اعتبارات حفاظتی را یادآوری می‌کند. کاهش بودجه ممکن است در کوتاه‌مدت به صرفه‌جویی بینجامد، اما در صورت گسترش آسیب‌ها، هزینه‌های بیشتری بر دوش نسل‌های بعد بگذارد.
میراث فرهنگی و اقتصاد محلی
بر اساس این مطالعه، بیش از ۶۰ درصد معرفی‌کنندگان محوطه‌ها، بر ظرفیت میراث برای حمایت از اقتصادهای محلی از طریق گردشگری پایدار، احیای شهری و ایجاد اشتغال تأکید کرده‌اند. این موضوع در ایران، با توجه به پیوند برخی مقاصد تاریخی با کسب‌وکارهای گردشگری و صنایع‌دستی، اهمیت ویژه‌ای دارد.
با این حال، برخورد اقتصادی با میراث نباید صرفاً به افزایش شمار بازدیدکنندگان محدود شود. اگر گردشگری بدون برنامه حفاظتی و مدیریت ظرفیت پذیرش توسعه یابد، ممکن است به فرسایش محوطه‌ها و تضعیف کیفیت تجربه بازدید منجر شود. در مقابل، پیوند سنجیده حفاظت با گردشگری مسئولانه، تولیدات بومی و اشتغال محلی می‌تواند بخشی از منابع موردنیاز برای استمرار حفاظت را فراهم کند.
حدود ۳۵ درصد افراد یا نهادهایی است که محوطه‌های تاریخی را برای قرارگرفتن در فهرست دیده‌بان بناهای تاریخی جهان معرفی کرده‌اند در مطالعه صندوق، نیاز به تخصص فنی را از چالش‌های اصلی دانسته‌اند؛ مسئله‌ای که ضرورت آموزش مرمتگران و انتقال مهارت‌های سنتی را برجسته می‌کند. در ایران نیز توجه به این حلقه، برای حفظ بناها و تداوم دانش استادکاران اهمیت دارد. مهارت‌های مرتبط با مصالح، فنون ساخت و صنایع‌دستی سنتی می‌توانند در مرمت اصولی نقش داشته باشند؛ اما این ظرفیت بدون آموزش مستمر، فرصت‌های شغلی مناسب و انتقال تجربه میان نسل‌ها تضعیف می‌شود.
اقلیم و جنگ؛ فشارهای مضاعف
حدود ۳۰ درصد افراد یا نهادهایی است که محوطه‌های تاریخی را برای قرارگرفتن در فهرست دیده‌بان بناهای تاریخی جهان معرفی کرده‌اند ، سیل، توفان، خشکسالی و آتش‌سوزی را از تهدیدهای اصلی محوطه‌های تاریخی دانسته‌اند. منازعات نیز همچنان از نگرانی‌های مهم در خاورمیانه و آفریقاست. این عوامل می‌توانند در کنار کمبود اعتبار و تخصص، آسیب‌پذیری میراث را افزایش دهند.
برای ایران، توجه هم‌زمان به تأمین مالی پایدار، آموزش نیروی متخصص، مشارکت جوامع محلی و برنامه‌ریزی برای مخاطرات طبیعی، می‌تواند چارچوبی برای کاهش این آسیب‌پذیری باشد. مشارکت بخش خصوصی و بنیادها نیز می‌تواند منابع مکمل فراهم کند، اما جایگزین کامل مسئولیت عمومی نیست. میراث فرهنگی نه صرفاً یادگار گذشته، بلکه سرمایه‌ای برای هویت اجتماعی، دانش فنی و توسعه پایدار آینده است.
نگاهی به یافته‌های صندوق بناهای تاریخی
یافته‌های صندوق بناهای تاریخی جهان نشان می‌دهد که کمبود بودجه عمومی، در کنار مخاطرات اقلیمی، جنگ و توسعه اقتصادی نامتوازن، به یکی از مهم‌ترین موانع حفاظت از میراث فرهنگی تبدیل شده است. این چالش برای ایران، با گستره بناهای تاریخی، محوطه‌های باستانی، بافت‌های ارزشمند شهری و تنوع صنایع‌دستی، اهمیت ویژه‌ای دارد. تعویق مرمت و کاهش اعتبارات حفاظتی ممکن است در کوتاه‌مدت هزینه‌های دولت را کاهش دهد، اما در بلندمدت به تشدید آسیب‌ها و افزایش هزینه بازسازی منجر شود. از سوی دیگر، حفاظت از میراث می‌تواند با رونق گردشگری پایدار، ایجاد اشتغال محلی و احیای صنایع‌دستی، به تقویت اقتصاد مناطق کمک کند. تحقق این ظرفیت به تأمین مالی مستمر، تربیت نیروی متخصص، انتقال مهارت‌های سنتی و مشارکت جوامع محلی نیاز دارد. در این مسیر، همکاری بخش خصوصی و نهادهای غیردولتی می‌تواند منابع مکمل فراهم کند، اما مسئولیت اصلی دولت در سیاست‌گذاری و حفاظت از میراث عمومی همچنان پابرجاست.
اجتماعی و فرهنگیلینک کوتاه :